Trong gần một năm trời, sản phẩm công nghệ được bàn tán nhiều nhất hành tinh là một thứ không ai được nhìn thấy. Nó chỉ có mật danh — "Ginger", hay "IT" — và những lời đồn thổi rằng nó sẽ làm thay đổi cách các thành phố được xây dựng. Khi chiếc màn được kéo lên vào ngày 3 tháng 12 năm 2001 trên chương trình truyền hình Good Morning America, thế giới nhìn thấy... một chiếc xe hai bánh đứng, có tay cầm, do Dean Kamen điều khiển lướt qua sàn trường quay ở Bryant Park, New York. Đó là Segway — phát minh được tung hô nhất thập kỷ, và cũng là bài học đắt giá nhất về khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế.

Một năm bí mật và những lời tán dương không tưởng

Dean Kamen không phải tay mơ: ông là nhà phát minh thành danh, tác giả của nhiều thiết bị y tế, và chiếc Segway kế thừa công nghệ tự cân bằng từ iBOT — chiếc xe lăn có thể leo cầu thang và "đứng" trên hai bánh mà ông phát triển trước đó. Dự án được giữ bí mật tuyệt đối, nhưng một đề xuất viết sách về quá trình phát triển (của tác giả Steve Kemper) bị rò rỉ đã thổi bùng cơn sốt đồn đoán.

Theo các trích đoạn được lan truyền từ đề xuất cuốn sách đó, các huyền thoại Thung lũng Silicon phản ứng đầy phấn khích sau khi xem thử nguyên mẫu: nhà đầu tư mạo hiểm John Doerr được cho là đã nhận xét phát minh này còn quan trọng hơn cả Internet, còn Steve Jobs được cho là đã nói nó "quan trọng ngang với máy tính cá nhân" và các thành phố sẽ được xây dựng xung quanh nó. Cần nói rõ: những câu nói này đến từ lời kể trong tài liệu rò rỉ và các bài báo thời đó, không phải phát ngôn chính thức được ghi lại. Nhưng chính sự mập mờ ấy càng làm kỳ vọng phình to: tạp chí TIME dành trang bìa, và người ta đồn "IT" có thể là xe bay hay máy chống trọng lực.

Về mặt kỹ thuật, Segway là một kỳ quan thật sự. Người lái đứng trên một bệ nhỏ giữa hai bánh xe đặt song song; hệ thống con quay hồi chuyển và cảm biến nghiêng đo tư thế cơ thể hàng trăm lần mỗi giây, ra lệnh cho mô-tơ điện điều chỉnh liên tục để giữ thăng bằng. Muốn đi tới, bạn chỉ cần ngả người về trước; muốn dừng, ngả ra sau. Tốc độ tối đa khoảng 20 km/h, và cảm giác lướt đi được mô tả như "đọc ý nghĩ".

Vì sao "phương tiện của tương lai" trượt dốc?

Kamen từng dự phóng những con số khổng lồ — theo các tường thuật thời đó, công ty kỳ vọng bán được hàng chục nghìn chiếc mỗi tháng, và khoảng 50.000 đến 100.000 chiếc trong hơn một năm đầu. Thực tế phũ phàng hơn nhiều: tính đến tháng 9 năm 2003, Segway mới bán được khoảng 6.000 chiếc. Nguyên nhân thất bại là tổng hòa của nhiều yếu tố.

Trước hết là giá: khoảng 5.000 đô la khi mở bán — đắt ngang một chiếc ô tô cũ — cho một phương tiện thay thế... việc đi bộ ở cự ly ngắn. Thứ hai là sự lúng túng về pháp lý và hạ tầng: Segway quá nhanh cho vỉa hè, quá chậm và mong manh cho đường ô tô, và nhiều thành phố cấm hoặc hạn chế nó. Thứ ba, chiếc xe nặng gần 40 kg, khó khuân lên cầu thang hay cho vào cốp xe nhỏ. Cộng thêm là hình ảnh: Segway nhanh chóng gắn với bảo vệ trung tâm thương mại và đoàn khách du lịch đội mũ bảo hiểm, cùng loạt vụ ngã xe bị truyền thông khai thác — từ Tổng thống George W. Bush năm 2003 đến vụ quay phim đâm vào Usain Bolt năm 2015.

Công ty nhiều lần đổi chủ: doanh nhân người Anh Jimi Heselden mua lại Segway khoảng năm 2009–2010 rồi chính ông thiệt mạng năm 2010 khi chiếc Segway của ông lao khỏi vách đá gần nhà — một kết cục bi thảm và đầy trớ trêu. Tháng 4 năm 2015, hãng Ninebot của Trung Quốc mua lại Segway. Đến ngày 15 tháng 7 năm 2020, dây chuyền sản xuất Segway PT chính thức dừng lại. Tổng kết 19 năm, chỉ khoảng 140.000 chiếc được bán ra — ít hơn cả con số công ty từng hy vọng bán trong một quý — và những năm cuối, dòng sản phẩm này chỉ chiếm khoảng 1,5% lợi nhuận của công ty.

Dù vậy, gọi Segway là thất bại toàn diện thì không công bằng. Công nghệ tự cân bằng của nó sống tiếp trong hoverboard, xe điện một bánh, xe scooter điện và đế chế xe điện cá nhân của chính Ninebot–Segway. Segway thua vì nó giải quyết một bài toán mà ít ai thực sự có, với mức giá ít ai chấp nhận; nhưng nó đã chứng minh một công nghệ có thể vận hành hoàn hảo và vẫn thất bại trên thị trường.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Nền tảng của Segway là xe lăn iBOT: Kamen nhận ra công nghệ giữ thăng bằng cho người khuyết tật leo cầu thang cũng có thể giữ một người đứng thẳng trên hai bánh xe.
  • Segway không có phanh cơ học, không có tay ga — toàn bộ điều khiển bằng cách nghiêng người, và nếu bạn nhảy khỏi xe, nó sẽ tự dừng thay vì lao đi.
  • Trước ngày ra mắt, mật danh "Ginger" khiến internet sôi sục với đủ giả thuyết, từ động cơ Stirling đến ván trượt bay; khoảng cách giữa đồn đoán và sản phẩm thật góp phần gây thất vọng.
  • Dù bị chê cười, Segway vẫn được cảnh sát tuần tra, nhân viên kho vận và các hãng tour ở nhiều nước dùng bền bỉ suốt hai thập kỷ.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Segway thất bại vì công nghệ dở, xe hay ngã." Ngược lại, công nghệ tự cân bằng của Segway hoạt động xuất sắc và là tiền thân của cả ngành xe điện cá nhân ngày nay. Nó thất bại vì giá quá cao, vị trí lúng túng giữa đi bộ và đi xe, cùng rào cản pháp lý — tức thất bại về thị trường và bối cảnh, không phải về kỹ thuật.

Hiểu lầm: "Steve Jobs và Jeff Bezos đã đầu tư và bảo chứng cho Segway nên nó chắc chắn thành công." Những lời tán dương nổi tiếng của Jobs hay Doerr chủ yếu được biết đến qua đề xuất cuốn sách bị rò rỉ của Steve Kemper — tức là lời kể lại, trong bối cảnh xem thử kín — chứ không phải cam kết đầu tư hay bảo chứng công khai. Danh tiếng của người khen không thay thế được nhu cầu thật của thị trường.

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia — Segway PT: http://en.wikipedia.org/wiki/Segway_PT
  • Blue Ocean Strategy — Why did Segway fail? A Segway case study: https://www.blueoceanstrategy.com/blog/segway-case-study-avoiding-fate-of-segway-electric-scooter/