Năm 1888, một tờ báo Pháp đăng cáo phó Alfred Nobel với dòng tít lạnh lùng: "Kẻ buôn bán cái chết đã qua đời". Người bị viết nhầm cáo phó ấy — thực ra người vừa mất là anh trai ông — ngồi đọc bài báo về chính mình: triệu phú nhờ thuốc nổ, làm giàu bằng cách giết người nhanh hơn bao giờ hết. Tám năm sau, ông ký bản di chúc chấn động: dành gần như toàn bộ gia sản khổng lồ lập giải thưởng vinh danh người mang lại lợi ích lớn nhất cho nhân loại, trong đó có giải cho hòa bình. Câu chuyện Nobel là câu chuyện về một người làm giàu từ hủy diệt nhưng quyết tâm được nhớ đến vì điều ngược lại.

Xuất thân & tuổi thơ

Alfred Nobel sinh năm 1833 tại Stockholm, Thụy Điển, con thứ tư trong gia đình tám người con. Cha ông, Immanuel, là kỹ sư tài năng nhưng lận đận, từng chế tạo mìn hải quân cho quân đội Nga. Khi Alfred còn nhỏ, gia đình chuyển đến St. Petersburg, nơi xưởng vũ khí của cha làm ăn phát đạt. Nhờ đó, Alfred được học với các gia sư giỏi nhất nước Nga và thành thạo năm thứ tiếng.

Alfred là cậu bé gầy yếu, ít giao du, say sách hơn bạn bè. Cha ông muốn con nối nghiệp vũ khí; còn Nobel, như thư từ để lại cho thấy, từng mơ làm nhà văn. Ông sang Paris học hóa học, sang Mỹ làm việc, rồi trở về với nghề thuốc nổ của gia đình — lĩnh vực sẽ nuốt trọn cuộc đời ông.

Bước ngoặt đến với phát minh

Bước ngoặt là nitroglycerin — chất lỏng nổ cực mạnh mà nhà hóa học Ý Ascanio Sobrero tìm ra năm 1847. Nitroglycerin có thể phát nổ chỉ vì va chạm nhẹ, khiến việc vận chuyển nó gần như trò may rủi. Năm 1864, thảm họa ập đến: nhà xưởng của gia đình ở Stockholm phát nổ, giết chết năm người — trong đó có Emil, em trai út của Nobel, mới 21 tuổi. Stockholm sau đó cấm sản xuất chất nổ này trong khu dân cư; Nobel phải chuyển phòng thí nghiệm lên một chiếc xà lan neo giữa hồ.

Thay vì bỏ cuộc, ông lao vào thuần hóa chất nổ chết người kia: năm 1865, ông hoàn thiện ngòi nổ (kíp nổ) giúp kích nổ nitroglycerin một cách kiểm soát được. Nhưng bước nhảy thật sự đến năm 1866 — theo lời kể truyền lại, sau khi một thùng nitroglycerin bị rò và ngấm vào đất mùn xốp kieselguhr dùng để lót thùng, Nobel nhận ra hỗn hợp này vẫn nổ mạnh nhưng đã "ngoan" hơn hẳn. Ông trộn nitroglycerin với kieselguhr thành thỏi bột nhão an toàn để vận chuyển, chỉ nổ khi có kíp. Dynamite ra đời từ chính vụ nổ đã giết chết em trai ông.

Đỉnh cao & công trình chính

Đế chế của Nobel gồm khoảng 90 nhà máy và phòng thí nghiệm ở hơn 20 quốc gia. Ông liên tiếp cải tiến: gelignite, chất nổ dạng keo chịu nước tốt hơn dynamite (năm 1875), và ballistite, thuốc súng không khói được nhiều quân đội châu Âu sử dụng (năm 1887). Ông giữ khoảng 355 bằng sáng chế, kể cả ở những lĩnh vực ngoài thuốc nổ như da nhân tạo và tơ nhân tạo.

Nhưng cái giá thầm lặng cũng nặng: Nobel sống cô độc, không lập gia đình, nay đây mai đó khắp châu Âu. Sức khỏe yếu và chứng trầm cảm đeo đuổi ông dai dẳng không kém thành công.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Nghịch lý lớn nhất đời Nobel: sản phẩm ông tạo ra phục vụ xây dựng — đào hầm, khai mỏ, mở kênh đào — nhanh chóng trở thành vũ khí giết người hàng loạt trên chiến trường. Nobel từng lập luận rằng vũ khí càng khủng khiếp, chiến tranh càng khó xảy ra vì không ai dám gây chiến. Lịch sử thế kỷ 20 không đứng về phía ông trong lập luận này.

Thất bại cá nhân đến dồn dập: vụ nổ năm 1864 cướp em trai và khiến ông bị dư luận Stockholm xem như kẻ điên nguy hiểm; ông vướng kiện tụng bằng sáng chế kéo dài và từng bị chính phủ Pháp lục soát phòng thí nghiệm. Nhưng vết thương sâu nhất vẫn là mặt báo năm 1888 — hình ảnh "kẻ buôn bán cái chết" theo ông đến cuối đời.

Di sản hôm nay

Di sản của Nobel nằm trong bản di chúc viết năm 1895: để lại khoảng 94% tài sản — một gia sản khổng lồ — làm quỹ đầu tư, lấy lãi hằng năm chia cho những người mang lại lợi ích lớn nhất cho nhân loại trong vật lý, hóa học, y sinh, văn học và hòa bình. Gia đình ông tranh chấp di chúc, nhiều quan chức hoài nghi, nhưng năm 1901 những giải Nobel đầu tiên vẫn được trao.

Hơn một thế kỷ sau, giải Nobel là vinh dự được khao khát nhất hành tinh, và giải Hòa bình là tâm điểm chú ý của cả thế giới mỗi tháng Mười. Có lẽ điều ông mong nhất đã thành sự thật: ngày nay nhắc "Nobel", gần như không ai nghĩ đến thuốc nổ đầu tiên.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Chuyện Nobel bỏ giải toán học vì ghen là huyền thoại không có bằng chứng; nhiều khả năng ông chỉ không quan tâm đến toán trừu tượng bằng các ngành ứng dụng.
  • Bertha von Suttner, từng làm thư ký cho Nobel một thời gian ngắn và đoạt giải Nobel Hòa bình năm 1905, là người có ảnh hưởng lớn tới giải Hòa bình của ông.
  • Sau vụ nổ năm 1864, ông phải làm việc nhiều năm trên chiếc xà lan giữa hồ Mälaren vì không thành phố nào dám chứa nhà máy của ông.
  • Nobel từng đăng quảng cáo tìm thư ký với yêu cầu "một quý cô đứng tuổi, thông thạo nhiều ngoại ngữ" — và nhận được rất nhiều hồi đáp.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Nobel lập giải thưởng vì ăn năn sau khi đọc cáo phó viết nhầm." Cáo phó 1888 có thật và nhiều khả năng đã khiến ông suy nghĩ sâu về di sản của mình. Nhưng thư từ cho thấy Nobel quan tâm đến hòa bình từ rất lâu trước đó. Di chúc 1895 là kết quả của nhiều năm trăn trở — và Nobel chưa từng viết một lời nào nói ông hối hận về thuốc nổ.

Hiểu lầm: "Dynamite được phát minh để làm vũ khí chiến tranh." Mục đích ban đầu của Nobel là phục vụ khai mỏ, xây đường hầm và phá đá — thay thế thuốc súng đen yếu và nguy hiểm hơn cho thợ mỏ. Nó bị quân sự hóa sau đó, nhưng chính dynamite đã giúp đào những đường hầm xuyên Alps và hoàn thành các công trình mà sức người thời đó không làm nổi.

Nguồn tham khảo