Garrett Morgan chỉ học hết lớp sáu, là con trai của những người từng bị bắt làm nô lệ, và sống trong một nước Mỹ mà khách hàng có thể từ chối mua hàng của chính ông nếu biết ai làm ra nó. Bất chấp tất cả, hai phát minh của ông — chiếc mặt nạ cứu người trong khói lửa và đèn tín hiệu giao thông — vẫn đang bảo vệ mạng người mỗi ngày, hơn một thế kỷ sau.

Xuất thân & tuổi thơ

Garrett Augustus Morgan sinh ngày 4 tháng 3 năm 1877 tại Claysville, gần thị trấn Paris, bang Kentucky. Cha ông, Sydney Morgan, là người nô lệ được giải phóng, mang dòng máu của một đại tá quân Liên minh miền Nam thời Nội chiến; mẹ ông, Elizabeth Reed, cũng từng là nô lệ. Garrett là người con thứ bảy trong mười một người con của một gia đình nông dân nghèo.

Ông chỉ học chính quy đến khoảng lớp sáu, rồi phải bỏ học đi làm. Năm mười bốn tuổi, ông rời Kentucky lên Cincinnati làm thợ vặt và thuê gia sư học bù; năm 1895, ông chuyển đến Cleveland, Ohio — thành phố công nghiệp đang bùng nổ — và xin được việc sửa máy may cho một hãng quần áo. Đôi tay khéo léo khiến ông nhanh chóng trở thành thợ giỏi nhất xưởng.

Bước ngoặt đến với phát minh

Năm 1907, Morgan mở xưởng bán và sửa máy may của riêng mình, rồi mở thêm tiệm may. Một lần, ông chế ra một loại thuốc nhuộm và làm thẳng tóc cho vải len khỏi bị cháy xém; tình cờ thứ kem đó làm tóc xoăn của chính ông duỗi thẳng ra — và Công ty Kem Chải Tóc G.A. Morgan ra đời, làm nên khoản vốn đầu tiên cho các phát minh lớn hơn. Sau những vụ cháy nhà máy thảm khốc và cảnh lính cứu hỏa ngạt khói ngay trong đám cháy, Morgan trăn trở về một thiết bị giúp con người thở được trong khói độc. Năm 1912, ông chế tạo "Mũ An Toàn" (Safety Hood): một chiếc mũ trùm có hai ống dẫn khí thả xuống gần mặt đất — nơi không khí còn trong lành hơn — với đầu ống nhúng qua miếng bọt biển thấm nước để lọc khói. Thiết bị được cấp bằng sáng chế năm 1914.

Đỉnh cao & công trình chính

Danh tiếng của Morgan bùng nổ vào đêm 24–25 tháng 7 năm 1916, khi một vụ nổ khí đốt chôn vùi nhóm công nhân đào hầm cấp nước dưới đáy hồ Erie, sâu khoảng 76 mét. Đội cứu hộ không thể xuống vì khí độc, và lúc tuyệt vọng nhất, người ta đánh thức Morgan dậy giữa đêm. Ông cùng em trai mang theo những chiếc mũ an toàn, chui xuống đường hầm và lần lượt kéo được nhiều công nhân còn sống lên. Ông được trao huy chương Carnegie vì hành động đó.

Năm 1923, sau khi chứng kiến một vụ tai nạn thảm khốc giữa ô tô và xe ngựa tại một ngã tư ở Cleveland, ông đăng ký bằng sáng chế cho đèn tín hiệu giao thông ba trạng thái: ngoài "đi" và "dừng", nó có thêm trạng thái trung gian chặn mọi hướng để giao thông kịp giải tỏa — nguyên mẫu của đèn vàng ngày nay. Ông bán bằng sáng chế này cho hãng General Electric với giá 40.000 đô la, một tài sản lớn thời bấy giờ.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Rào cản lớn nhất đời Morgan không phải kỹ thuật mà là màu da. Sau vụ cứu hộ hồ Erie, nhiều bài báo ban đầu cố tình không nhắc tên ông, và một số thành phố ở miền Nam hủy đơn đặt hàng khi biết nhà phát minh là người da đen. Để bán được mặt nạ, Morgan buộc phải thuê một diễn viên da trắng đóng vai "nhà phát minh" trình diễn sản phẩm, còn ông đứng bên cạnh giả làm trợ lý phụ việc.

Ông đáp trả bằng cách xây dựng vị thế trong cộng đồng của mình: sáng lập tờ báo Cleveland Call phục vụ độc giả da đen, tham gia đấu tranh dân quyền và trở thành doanh nhân da đen thành đạt hiếm hoi được cả nước biết đến. Những năm cuối đời, bệnh tăng nhãn áp từ năm 1943 khiến ông gần như mù lòa, nhưng ông vẫn điều hành công việc kinh doanh cho đến khi qua đời ngày 27 tháng 7 năm 1963, thọ 86 tuổi.

Di sản hôm nay

Mỗi ngã tư có đèn tín hiệu trên thế giới đều mang một phần ý tưởng của Morgan: trạng thái chờ ở giữa giúp giao thông không đâm vào nhau khi chuyển hướng. Nguyên lý mặt nạ của ông đặt nền cho thế hệ thiết bị bảo hộ hô hấp hiện đại. Năm 2005, ông được truy tặng vào Đại sảnh Danh vọng Nhà phát minh Quốc gia Mỹ, và tên ông được đặt cho nhiều trường học cùng chương trình đào tạo giao thông trên khắp nước Mỹ.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Morgan là một trong những người da đen đầu tiên ở Cleveland sở hữu ô tô — và chính trải nghiệm lái xe qua những ngã tư hỗn loạn đó đã dẫn ông tới phát minh đèn tín hiệu.
  • Khi trình diễn mặt nạ an toàn, ông từng ngồi yên trong một căn lều kín chứa đầy khói độc suốt hơn 20 phút trước sự chứng kiến của các quan chức để chứng minh thiết bị hoạt động.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Garrett Morgan là người đầu tiên phát minh ra đèn giao thông." Trước ông đã có đèn tín hiệu semaphore ở London từ năm 1868 và các đèn điện hai màu đầu những năm 1910. Đóng góp riêng của Morgan là đèn ba trạng thái với vị trí trung gian "tất cả dừng lại" — khoảng đệm an toàn giữa hai chiều giao thông — cùng cơ chế vận hành thống nhất, và ông là người đầu tiên nhận bằng sáng chế Mỹ cho thiết kế kiểu này.

Hiểu lầm: "Mặt nạ của Morgan chính là mặt nạ phòng độc được quân đội dùng trong Thế chiến thứ nhất." Mũ An Toàn của ông là thiết bị chống khói cho cứu hỏa và cứu hộ, được quân đội quan tâm và sử dụng trong một số nhiệm vụ như đào hầm, dọn dẹp chiến trường. Các mặt nạ phòng độc chống khí hóa học trên chiến trường là những thiết kế khác phát triển song song; giá trị của Morgan nằm ở nguyên lý lọc và dẫn khí sạch mà ông chứng minh được hiệu quả bằng chính mạng sống của mình.

Nguồn tham khảo