Theo giai thoại được kể lại, một đêm năm 1894, trong căn gác xép của biệt thự gia đình ở Bologna, chàng trai 20 tuổi Guglielmo Marconi đánh thức cả nhà để xem một chiếc chuông rung lên — dù không sợi dây nào nối tới nó. Cha ông, một điền chủ thực dụng, ban đầu xem trò này là viển vông. Chưa đầy ba thập kỷ sau, tín hiệu không dây của cậu con trai ấy đã vượt qua Đại Tây Dương — dù ông không có tấm bằng nào ngoài sự lì lợm đáng kinh ngạc.

Xuất thân & tuổi thơ

Guglielmo Marconi sinh năm 1874 ở Bologna, Italy, trong gia đình giàu có hai dòng máu: cha là điền chủ người Ý Giuseppe Marconi, mẹ là Annie Jameson thuộc gia đình sản xuất rượu whisky Jameson nổi tiếng của Ireland.

Cậu bé Guglielmo học không nổi bật theo lối trường lớp chính quy; phần lớn kiến thức đến từ gia sư riêng và thư viện gia đình. Ông mê sách vật lý, điện học, và được may mắn lớn khi Augusto Righi — nhà vật lý Đại học Bologna, chuyên gia về sóng điện từ, bạn của gia đình — cho cậu thanh niên không bằng cấp dự thính bài giảng và dùng phòng thí nghiệm. Marconi không đỗ vào trường hải quân, chẳng có bằng đại học nào; hành trang của ông là căn gác xép tại Villa Griffone và một ý tưởng bị các giáo sư cho là hoang tưởng.

Bước ngoặt đến với phát minh

Mùa hè 1894, Marconi đọc bài viết về thí nghiệm của Heinrich Hertz — nhà vật lý Đức vừa qua đời, người chứng minh sóng điện từ tồn tại nhưng cho rằng chúng chẳng có ứng dụng gì. Chàng trai 20 tuổi nhìn ra điều Hertz bỏ qua: nếu sóng vô hình này truyền qua không khí, nó có thể mang tín hiệu đi xa mà không cần dây.

Trong căn gác xép, Marconi cải tiến liên tục bộ phát và bộ thu, rồi tìm ra đột phá mang dấu ấn riêng: nối thiết bị với ăng-ten cao và dây nối đất, giúp tín hiệu đi xa gấp nhiều lần — từ vài mét trong phòng đến khoảng 2 km qua quả đồi của trang trại. Mẹ ông là người ủng hộ nhiệt thành nhất; cha, sau khi xem thí nghiệm, miễn cưỡng cấp tiền cho con tiếp tục. Nhưng khi Marconi đề nghị tặng phát minh cho Bộ Bưu điện Italy, ông bị gạt đi. Năm 1896, hai mẹ con gói ghém thiết bị sang London — trung tâm tài chính và sáng chế của thế giới.

Đỉnh cao & công trình chính

Tại London, chàng trai 22 tuổi được William Preece, kỹ sư trưởng Bưu điện Anh, đỡ đầu, và nộp bằng sáng chế điện tín không dây đầu tiên năm 1896. Năm 1897, công ty của ông ra đời — tiền thân của đế chế Marconi. Kỳ tích nối tiếp kỳ tích: năm 1899, tín hiệu không dây vượt eo biển Manche nối Anh với Pháp; ngày 12 tháng 12 năm 1901, tại Newfoundland, Marconi tuyên bố đã nghe được chữ "S" bằng mã Morse phát đi từ Cornwall — tín hiệu vô tuyến đầu tiên vượt Đại Tây Dương, bất chấp giới khoa học khẳng định sóng thẳng sẽ lao vào vũ trụ chứ không bám theo mặt cong Trái Đất.

Năm 1909, ông nhận giải Nobel Vật lý, chung với Karl Ferdinand Braun. Đến thảm họa Titanic năm 1912, giá trị của vô tuyến trên biển đã quá rõ: tín hiệu cấp cứu giúp tàu Carpathia cứu hơn 700 người, và sau đó luật hàng hải bắt buộc tàu lớn phải trực vô tuyến 24/24.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Hào quang của Marconi luôn đi kèm tranh cãi quyền ưu tiên. Ông xây dựng trên nền của Maxwell, Hertz, Branly, Lodge và cả Nikola Tesla — người nắm các bằng sáng chế truyền năng lượng không dây từ năm 1897. Năm 1904, Cục Sáng chế Mỹ bất ngờ đảo ngược quyết định, công nhận sáng chế cho Marconi thay vì Tesla, làm dấy lên nghi ngờ sức ép thương mại; mãi đến năm 1943, sau khi cả hai đã mất, Tòa án Tối cao Mỹ mới khôi phục quyền ưu tiên của Tesla. Cuối đời, uy tín của ông còn tổn hại vì lựa chọn chính trị: Marconi gia nhập Đảng Phát xít của Mussolini và giữ chức chủ tịch Viện Hàn lâm Hoàng gia Italy.

Di sản hôm nay

Khi Marconi mất năm 1937, các đài phát thanh khắp thế giới — trong đó có BBC — cùng ngừng phát sóng hai phút tưởng nhớ, một nghi lễ chưa từng có dành cho nhà phát minh. Không ai phủ nhận ông đã biến vô tuyến từ hiện tượng phòng thí nghiệm thành ngành công nghiệp toàn cầu. Từ Wi-Fi, điện thoại di động đến vệ tinh, tất cả đều là hậu duệ của ý tưởng chàng trai 20 tuổi theo đuổi trong gác xép: thông tin không cần dây dẫn. Khác nhiều nhà phát minh chết trong nghèo khó, Marconi còn là mẫu hình mới — nhà phát minh đồng thời là nhà sáng lập doanh nghiệp công nghệ.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Người "đầu tư thiên thần" đầu tiên của Marconi là mẹ ông: bà dùng quan hệ gia đình Jameson ở London để mở mọi cánh cửa cho con trai, khi quê hương Italy đã quay lưng.
  • Năm 1930, từ du thuyền Elettra đang ở Địa Trung Hải, ông đã bật hệ thống đèn tại Sydney, Australia bằng tín hiệu vô tuyến gửi đi nửa vòng Trái Đất.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Marconi một mình phát minh ra radio từ con số không." Ông đứng trên vai cả một thế hệ: Maxwell dự đoán sóng điện từ bằng toán học, Hertz chứng minh chúng tồn tại, nhiều người khác chế tạo bộ thu phát. Đóng góp riêng của Marconi là hệ thống hoàn chỉnh truyền đi xa được, bằng sáng chế, công ty và quyết tâm thương mại hóa — không nhỏ, nhưng không phải sáng tạo từ hư vô.

Hiểu lầm: "Tín hiệu vượt Đại Tây Dương năm 1901 đã được xác nhận chắc chắn." Buổi thu chữ "S" chỉ có Marconi và trợ lý nghe qua tai nghe giữa tiếng nhiễu, không để lại chứng cứ ghi lại. Dù dịch vụ truyền vô tuyến hai chiều những năm sau là thật, sự kiện 1901 vẫn mang dấu hỏi mà giới nghiên cứu tranh luận đến nay.

Hiểu lầm: "Tesla là thiên tài còn Marconi là kẻ cắp." Thực tế phức tạp hơn: cả hai cùng phát triển vô tuyến dựa trên kho tàng chung của thời đại. Tòa án Mỹ năm 1943 xử cho Tesla về quyền ưu tiên sáng chế cơ bản — nhưng thị trường thế giới lúc ấy vẫn thuộc về đế chế mang tên Marconi.

Nguồn tham khảo