Johannes Gutenberg là một trong những nhân vật có số phận trớ trêu nhất lịch sử: phát minh của ông được xem là quan trọng bậc nhất thiên niên kỷ, nhưng ông chết trong cảnh nợ nần, mất cả xưởng in vào tay người khác. Ông bị đối tác kiện, mất máy móc, và cuốn sách vĩ đại nhất của ông ra đời mà không in tên ông trên đó. Nhưng chính từ xưởng in nhỏ ở Mainz ấy, một cuộc cách mạng đã nổ ra, thay đổi vĩnh viễn cách nhân loại lưu giữ và lan truyền tri thức.

Xuất thân & tuổi thơ

Gutenberg sinh khoảng năm 1400 tại Mainz, Đức, trong một gia đình quyền quý; cha ông là thương nhân giàu có, liên quan đến xưởng đúc tiền của tổng giám mục. Tuổi thơ của Gutenberg ít được ghi chép, nhưng nhiều khả năng ông từng theo học tại Đại học Erfurt. Điều quan trọng hơn cả bằng cấp là nghề tay: ông học nghề thợ vàng và chế tác kim loại — thạo đúc, khắc, đánh bóng gương và làm việc với hợp kim.

Những kỹ năng ấy hóa ra là mảnh ghép quyết định: muốn in hàng nghìn trang giống hệt nhau, trước hết phải có hàng nghìn con chữ kim loại bền, đều và rẻ. Những năm lưu lạc vì xung đột phường hội ở Mainz đưa ông đến Strasbourg, nơi ý tưởng lớn bắt đầu thành hình.

Bước ngoặt đến với phát minh

Tại Strasbourg những năm 1430–1440, Gutenberg vừa làm nghề sản xuất gương soi bán cho khách hành hương, vừa bí mật nghiên cứu một thứ mà hồ sơ kiện tụng sau này gọi đầy bí ẩn là "công việc của những cuốn sách". Thời đó chưa có bằng sáng chế; cách giữ ý tưởng duy nhất là bí mật tuyệt đối — và chính các vụ kiện với đối tác đã vô tình để lại manh mối đầu tiên về thí nghiệm của ông.

Khoảng năm 1448, Gutenberg trở về Mainz và vay 800 đồng vàng từ nhà tài phiệt Johann Fust để mở xưởng in, rồi sau đó vay thêm 800 đồng nữa. Trong xưởng của mình, ông hoàn thiện một hệ thống bốn mảnh ghép ăn khớp hoàn hảo: khuôn tay đúc ra hàng nghìn con chữ kim loại giống hệt nhau từ hợp kim chì; mực in gốc dầu bám được lên kim loại và thấm đều vào giấy; máy ép cải tiến từ máy ép nho; và quy trình sản xuất bài bản như một dây chuyền. Không mảnh nào hoàn toàn mới — nhưng việc ghép chúng thành một hệ thống chạy được ở quy mô công nghiệp là của Gutenberg.

Đỉnh cao & công trình chính

Đỉnh cao của Gutenberg là cuốn Kinh Thánh 42 dòng, hoàn thành khoảng năm 1455: hai tập, gần 1.300 trang, in khoảng 180 bản, một phần trên giấy, một phần trên da bê đắt tiền. Một người chép tay cần khoảng ba năm mới xong một cuốn Kinh Thánh như vậy; xưởng của Gutenberg cho ra gần hai trăm cuốn trong thời gian tương đương. Chữ in của ông đẹp đến mức nhiều người đương thời tưởng là chép tay.

Từ Mainz, công nghệ in lan đi như cháy rừng — một phần, trớ trêu thay, vì Mainz bị chiến tranh tàn phá năm 1462 khiến thợ in tản đi khắp nơi mang theo nghề. Chỉ trong vài thập kỷ, hàng trăm thành phố châu Âu có xưởng in; đến năm 1500, ước tính 8–10 triệu cuốn sách đã được in — nhiều hơn toàn bộ sách chép tay của cả thiên niên kỷ trước cộng lại.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Thất bại ập đến ngay ở đỉnh vinh quang. Năm 1455 — đúng năm cuốn Kinh Thánh hoàn thành — Johann Fust kiện Gutenberg ra tòa đòi lại khoản vay cùng lãi, tổng cộng khoảng 2.026 đồng vàng. Ông không có tiền mặt để trả. Bản án khiến ông mất xưởng in, mất phần lớn máy móc và có lẽ mất luôn số Kinh Thánh vừa in vào tay Fust. Fust cùng con rể Peter Schöffer tiếp quản xưởng, trở thành những nhà in thương mại thành công đầu tiên — tên của họ, chứ không phải Gutenberg, xuất hiện trên sách.

Cuối đời, Gutenberg nhận một khoản trợ cấp nhỏ từ tổng giám mục Mainz năm 1465 gồm quần áo, lương thực và rượu vang hằng năm. Ông qua đời năm 1468, được chôn trong một nhà thờ sau này bị phá hủy — ngày nay không ai biết mộ ông ở đâu. Vì không cuốn sách nào thời đó in tên ông, phải mất nhiều thế kỷ các sử gia mới khẳng định được vai trò của Gutenberg.

Di sản hôm nay

Năm 1999, trong cuộc bình chọn nhân vật quan trọng nhất thiên niên kỷ thứ hai do các nhà báo Mỹ tổ chức, Gutenberg đứng đầu danh sách — vượt qua cả Newton, Darwin và Columbus. Lý do rất đơn giản: mọi cuộc cách mạng tri thức sau đó, từ Phục Hưng, Cải cách tôn giáo đến Cách mạng khoa học, đều cần một phương tiện nhân bản ý tưởng với giá rẻ, và đó là điều ông tạo ra. Bảo tàng Gutenberg tại Mainz nay lưu giữ những bản Kinh Thánh gốc của ông, mỗi bản hoàn chỉnh trị giá hàng chục triệu đô la.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Không tồn tại bất kỳ bức chân dung đương thời nào của Gutenberg; mọi hình ảnh "ông tổ nghề in" râu dài trên tranh và tượng đài đều là tưởng tượng của nghệ sĩ đời sau.
  • Dự án gương soi cho khách hành hương trước đó của ông từng thất bại vì chuyến hành hương bị dời lịch.
  • Một số bản Kinh Thánh Gutenberg được in trên da bê: mỗi bản cần da của khoảng 170 con bê.
  • Ông không bao giờ kết hôn và không có con; tài sản lớn nhất ông để lại là các khoản nợ và một ý tưởng không thể tịch thu.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Gutenberg phát minh ra nghề in." Nghề in đã tồn tại ở Trung Quốc từ nhiều thế kỷ trước với kỹ thuật khắc gỗ, chữ rời cũng có trước ông rất lâu: đất nung ở Trung Quốc từ thế kỷ 11, kim loại ở Triều Tiên trước ông hàng trăm năm. Đóng góp của Gutenberg là hệ thống hoàn chỉnh — khuôn đúc chữ hàng loạt, mực gốc dầu, máy ép và quy trình sản xuất — biến in ấn từ thủ công thành công nghiệp ở châu Âu.

Hiểu lầm: "Gutenberg giàu lên nhờ phát minh của mình." Hoàn toàn ngược lại: ông mất xưởng in trong vụ kiện đúng năm kiệt tác ra đời, sống những năm cuối nhờ trợ cấp và mất năm 1468 trong cảnh gần như vô danh. Người kiếm được tiền từ in ấn là các thế hệ nhà in đi sau — bắt đầu chính từ đối tác đã kiện ông.

Nguồn tham khảo