Có thời, một bộ quần áo là cả một gia tài, vì mỗi mét vải đều thấm đẫm hàng giờ lao động của người dệt. Thế kỷ 18, hai phát minh tưởng chừng khiêm tốn – một con thoi biết "bay" và một khung cửi biết tự chạy – đã lật ngược điều đó, khởi động cuộc cách mạng công nghiệp và biến vải vóc thành hàng hóa rẻ cho mọi người.

Điểm nghẽn của nghề dệt thủ công

Trên khung cửi tay truyền thống, thợ dệt phải ném con thoi mang sợi ngang qua lại giữa hai lớp sợi dọc bằng tay, rồi đập sợi vào bằng lược. Với vải khổ hẹp, một người còn xoay xở được; nhưng vải khổ rộng đòi hỏi hai thợ ngồi ở hai đầu khung cửi chuyền thoi cho nhau, chậm chạp và tốn nhân công. Dệt là khâu chậm nhất trong chuỗi làm ra tấm vải.

Năm 1733, John Kay – một thợ cơ khí ở vùng Lancashire, nước Anh – nhận bằng sáng chế cho "thoi bay". Thay vì ném bằng tay, con thoi được đặt trong hộp thoi ở hai đầu khung cửi; thợ dệt chỉ cần giật mạnh sợi dây nối với cần gạt, thoi lập tức bị đánh bay vụt qua đường sợi dọc trong tích tắc. Kết quả là một thợ dệt có thể một mình dệt vải khổ rộng mà trước đây cần hai người, với tốc độ gần gấp đôi.

Hiệu ứng domino: khi sợi không kịp nuôi khung cửi

Thoi bay tạo ra một mất cân bằng thú vị: thợ dệt giờ ngốn sợi nhanh hơn nhiều so với khả năng cung cấp của những người xe sợi bằng guồng quay tay. Áp lực "khát sợi" ấy châm ngòi cho loạt phát minh ở khâu xe sợi: máy xe sợi Jenny nhiều cọc của James Hargreaves năm 1764, khung sợi chạy bằng sức nước của Richard Arkwright năm 1769, rồi máy Mule của Samuel Crompton năm 1779. Khi sợi trở nên dồi dào và rẻ, điểm nghẽn quay trở lại khâu dệt – và câu hỏi đặt ra là: tại sao không cơ khí hóa nốt cả khung cửi?

Người trả lời là Edmund Cartwright, một mục sư và nhà thơ ở Nottinghamshire. Năm 1785, ông nhận bằng sáng chế cho máy dệt cơ khí đầu tiên: một cỗ máy mô phỏng lại bằng trục cam, tay quay và truyền động tất cả động tác của thợ dệt – mở miệng vải, phóng thoi qua, đập sợi ngang vào, cuộn vải thành phẩm. Phiên bản đầu của Cartwright còn thô và phải chạy bằng sức người hoặc sức nước; phải đến khi Richard Roberts chế tạo khung cửi sắt chạy hơi nước vào năm 1822, máy dệt mới thực sự vững vàng và lan rộng trong các nhà máy.

Tác động: nhà máy ra đời và tấm vải rẻ đi

Máy dệt cơ khí cùng máy xe sợi đã kéo nghề dệt ra khỏi những căn nhà tranh nông thôn – nơi gia đình nông dân dệt vải lúc nông nhàn – để tập trung vào nhà máy lớn đặt cạnh nguồn nước rồi cạnh mỏ than. Một công nhân nhà máy, phần lớn là phụ nữ và trẻ em trong giai đoạn đầu, có thể trông coi nhiều khung cửi cùng lúc, sản lượng vải bông tăng vọt và giá vải giảm mạnh qua từng thập kỷ. Các thành phố công nghiệp như Manchester phình to thành trung tâm dệt của thế giới.

Mặt trái không hề nhẹ. Thợ dệt tay – từng là lớp thợ lành nghề đông đảo – mất dần sinh kế trong nhiều thập kỷ; nỗi phẫn uất ấy góp phần bùng lên phong trào Luddite đập phá máy móc vào những năm 1811–1816. Bản thân các nhà phát minh cũng không hề giàu lên nhờ phát minh của mình: Kay bị nhà sản xuất dùng thoi bay mà không trả tiền bản quyền, tốn nhiều năm kiện tụng, từng bị thợ dệt kéo đến phá nhà và phải sang Pháp sống, cuối đời trong nghèo khó. Cartwright thì phá sản năm 1793; mãi đến năm 1809, Quốc hội Anh mới bỏ phiếu tặng ông 10.000 bảng Anh để ghi nhận lợi ích mà máy dệt mang lại cho đất nước.

Ngày nay, khung cửi hiện đại đã bỏ luôn con thoi: sợi ngang được đưa qua bằng kiếm cơ học, tia nước hoặc luồng khí nén với tốc độ mà Kay không thể tưởng tượng. Nhưng logic vẫn là logic của năm 1733: làm sao đưa sợi ngang qua nhanh hơn, đều hơn và ít tốn sức người hơn.

Sự thật thú vị ít người biết

  • John Kay bị chính những người hưởng lợi từ phát minh của mình quay lưng: nhiều nhà sản xuất dùng thoi bay mà không trả phí bản quyền, còn thợ dệt lo mất việc từng xông vào phá nhà ông.
  • Edmund Cartwright, cha đẻ máy dệt cơ khí, là một mục sư làm thơ và thú nhận rằng khi bắt tay thiết kế, ông chưa từng quan sát kỹ một khung cửi đang vận hành.
  • Thoi bay không hề dùng hơi nước hay động cơ: nó vẫn nằm trên khung cửi tay, chỉ thay động tác ném thoi bằng một cú giật dây – một cải tiến nhỏ làm thay đổi cả ngành công nghiệp.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Máy dệt cơ khí lập tức xóa sổ nghề dệt tay." Quá trình đó kéo dài khoảng nửa thế kỷ. Thợ dệt tay vẫn còn rất đông đến giữa thế kỷ 19, đặc biệt ở các mặt hàng vải cao cấp, và họ biến mất dần cùng với thu nhập bị bào mòn, chứ không biến mất sau một đêm.

Hiểu lầm: "Thoi bay là một phần của máy hơi nước." Thoi bay ra đời năm 1733, hàng thập kỷ trước khi máy hơi nước của Watt phổ biến, và nó hoạt động hoàn toàn bằng tay trên khung cửi gỗ. Nó cơ khí hóa một động tác, chứ không cơ khí hóa nguồn năng lượng.

Hiểu lầm: "Các nhà phát minh dệt may đều giàu lên nhờ sáng chế." Cả Kay lẫn Cartwright đều trắng tay vì phát minh của chính mình: một người kiệt quệ vì kiện tụng bản quyền, một người phá sản; sự ghi nhận vật chất duy nhất đến rất muộn và đến từ nhà nước chứ không phải thị trường.

Nguồn tham khảo