Năm 1885, một cậu bé 9 tuổi bị chó dại cắn 14 vết được đưa đến phòng thí nghiệm của Louis Pasteur — gần như cầm chắc cái chết. Pasteur không phải bác sĩ, và thứ ông sắp tiêm cho cậu bé chưa từng được thử trên người. Ông vẫn ra tay, và cậu bé sống. Đó là đỉnh cao của một nhà hóa học đã dành cả đời tuyên chiến với kẻ thù vô hình mà thời của ông, phần lớn bác sĩ vẫn chưa tin là tồn tại: vi trùng.

Xuất thân & tuổi thơ

Louis Pasteur sinh năm 1822 tại Dole, miền đông nước Pháp, trong gia đình thợ thuộc da nghèo. Cha ông từng là lính của Napoleon, mang niềm tự hào lặng lẽ của thế hệ cựu binh. Tuổi thơ của Pasteur trôi qua ở thị trấn Arbois, bên xưởng thuộc da của gia đình.

Ở trường, cậu không hề nổi bật: học chậm, chắc, kín đáo — và đặc biệt mê vẽ. Những bức chân dung phấn màu cậu vẽ cho cha mẹ, hàng xóm năm mười mấy tuổi đạt độ tinh tế khiến người ta tưởng cậu sẽ thành họa sĩ. Chỉ khi lên học tại Besançon rồi Paris, vào Trường Sư phạm Cao cấp (École Normale Supérieure), Pasteur mới tìm thấy đam mê thật: hóa học.

Bước ngoặt đến với phát minh

Năm 1848, ở tuổi 26, Pasteur nghiên cứu tinh thể axit tartaric — chất cặn trong thùng rượu vang — và phát hiện các phân tử có thể tồn tại dưới hai dạng soi gương không chồng khít được lên nhau. Phát hiện về tính bất đối xứng phân tử khiến giới khoa học chú ý, và gieo mầm cho ám ảnh cả đời của ông: thế giới cực nhỏ quyết định những hiện tượng cực lớn.

Năm 1854, Pasteur làm trưởng khoa tại Đại học Lille. Một chủ xưởng chưng cất rượu tìm đến nhờ ông giải đáp vì sao rượu cứ bị chua hỏng. Dưới kính hiển vi, Pasteur thấy thủ phạm: những sinh vật bé xíu đang biến rượu thành giấm. Từ thùng rượu hỏng ấy, ông bước thẳng vào cuộc chiến với vi sinh vật, và nhận ra khuẩn không tự sinh ra từ hư vô như quan niệm "tự sinh" đang thịnh hành, mà luôn đến từ môi trường xung quanh.

Đỉnh cao & công trình chính

Những năm 1860, thí nghiệm bình cổ thiên nga của Pasteur chấm dứt tranh cãi về thuyết tự sinh: nước dùng để trong bình cổ cong vẫn trong nhiều ngày, vì bụi và vi khuẩn bị giữ lại ở khúc cong. Ông khẳng định mọi sự lên men, thối rữa đều do vi sinh vật gây ra — nền móng của thuyết vi trùng.

Các ứng dụng nối nhau ra đời: phương pháp đun nóng nhẹ diệt khuẩn trong rượu vang và sau này là sữa mang tên ông — tiệt trùng Pasteur. Khi dịch bệnh giết chết đàn tằm, đe dọa ngành tơ lụa Pháp, ông nhiều năm lặn lội xuống miền nam, tìm ra ký sinh gây bệnh và cách chọn trứng tằm sạch. Rồi đến vắc-xin: bệnh than với cuộc thử nghiệm công khai gây chấn động tại Pouilly-le-Fort năm 1881, và đỉnh cao là vắc-xin dại năm 1885 cứu cậu bé Joseph Meister. Năm 1888, Viện Pasteur khai trương ở Paris bằng tiền quyên góp từ khắp thế giới.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Sau một cơn đột quỵ năm 1868 khiến ông liệt nửa người trái, Pasteur vẫn bắt học trò khiêng mình vào phòng thí nghiệm, và vẫn là đối thủ tranh cãi cứng rắn của giới khoa học suốt nhiều thập kỷ.

Tranh cãi lớn nhất chỉ bùng lên gần một thế kỷ sau khi ông mất. Đầu những năm 1970, gia đình trao nộp hơn 100 cuốn sổ tay thí nghiệm cho Thư viện Quốc gia Pháp — những cuốn sổ ông từng dặn không cho ai xem. Nhà sử học Gerald Geison nghiên cứu chúng và công bố năm 1995 rằng thực tế đôi chỗ khác xa bài báo công khai: vắc-xin than nhiều khả năng dùng phương pháp của đối thủ Toussaint, và vắc-xin dại có thể đã thử trên người sớm hơn những gì ông tuyên bố. Pasteur không bịa đặt dữ kiện, nhưng ông đã trau chuốt câu chuyện của mình rất kỹ.

Di sản hôm nay

Ngày nay tên Pasteur hiện diện trên bao bì sữa khắp hành tinh. Mạng lưới Viện Pasteur quốc tế ngày nay gồm 32 viện thành viên tại 25 quốc gia — trong đó có các viện tại Việt Nam — vẫn là tuyến đầu chống dịch truyền nhiễm. Phương pháp của ông, đi từ câu hỏi của nhà máy và trại tằm vào phòng thí nghiệm rồi quay lại giải quyết vấn đề thật, trở thành khuôn mẫu cho khoa học ứng dụng hiện đại.

Câu nói nổi tiếng nhất của ông xuất phát từ bài giảng nhậm chức ở Lille năm 1854: "May mắn chỉ mỉm cười với những bộ óc đã chuẩn bị." Cả sự nghiệp Pasteur là minh họa cho câu ấy: ông gặp nhiều "may mắn" hơn bất kỳ ai, vì ông luôn là người chuẩn bị kỹ nhất.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Pasteur suýt trở thành họa sĩ: các bức chân dung phấn màu ông vẽ năm 16–18 tuổi được đánh giá cao đến mức Viện Pasteur vẫn lưu giữ chúng như tác phẩm nghệ thuật.
  • Ba trong năm người con của ông chết trẻ vì bệnh thương hàn — mất mát được cho là động lực khiến ông lao vào nghiên cứu bệnh truyền nhiễm.
  • Ông không có bằng y khoa và chưa từng là bác sĩ lâm sàng, dù thay đổi y học nhiều hơn hầu hết các bác sĩ cùng thời.
  • Khi Viện Pasteur mở cửa, cả hoàng đế Brazil, hoàng đế Nga lẫn hàng nghìn người dân thường đều góp tiền — một trong những chiến dịch quyên góp khoa học lớn nhất thế kỷ 19.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Pasteur là bác sĩ chữa bệnh." Ông là nhà hóa học và vi sinh học. Trong vụ điều trị cho Joseph Meister, việc tiêm và theo dõi lâm sàng phải nhờ đồng nghiệp có bằng y thực hiện, vì luật không cho phép ông trực tiếp chữa bệnh.

Hiểu lầm: "Phương pháp tiệt trùng Pasteur sinh ra để dành cho sữa." Ban đầu ông phát triển quá trình đun nóng này cho rượu vang và bia, theo đề nghị của ngành rượu Pháp. Việc áp dụng cho sữa do người khác đề xuất sau đó, và chỉ thành tiêu chuẩn bắt buộc vào thế kỷ 20.

Hiểu lầm: "Pasteur là người đầu tiên khẳng định vi trùng gây bệnh." Vi khuẩn đã được quan sát từ thế kỷ 17 và ý tưởng tương tự đã manh nha ở nhiều người trước ông. Thành tựu của Pasteur là chứng minh thuyết vi trùng bằng thí nghiệm chặt chẽ và biến nó thành ứng dụng cứu người hàng loạt.

Nguồn tham khảo