Tháng 7 năm 1969, con người đặt chân lên Mặt Trăng. Thời điểm đó, ở mọi sân bay trên Trái Đất, hành khách vẫn đang khệ nệ xách những chiếc vali nặng trĩu bằng tay. Bánh xe đã tồn tại khoảng năm nghìn năm, chiếc vali hiện đại cũng hơn một thế kỷ tuổi — vậy mà phải đến năm 1970, hai thứ hiển nhiên ấy mới được gắn vào nhau. Câu hỏi "vì sao lâu đến vậy" hóa ra thú vị hơn chính phát minh.

Người đàn ông ở sân bay Puerto Rico

Bernard Sadow là phó chủ tịch của U.S. Luggage, một hãng sản xuất vali ở bang Massachusetts. Năm 1970, trở về sau kỳ nghỉ cùng gia đình tại đảo Aruba, ông phải vật lộn qua cửa hải quan sân bay Puerto Rico với hai chiếc vali lớn chật cứng, không một nhân viên khuân vác nào xung quanh. Trong lúc mệt nhoài, Sadow nhìn thấy một công nhân đang thong thả đẩy một thiết bị nặng trên cỗ xe có bánh. Ông quay sang vợ và nói một câu đã trở thành giai thoại của ngành hành lý: "Đó chính là thứ chúng ta cần. Chúng ta cần bánh xe cho vali."

Về đến nhà máy, Sadow tháo bốn bánh xe lăn từ một chiếc rương tủ, gắn xuống đáy một chiếc vali và thêm một sợi dây đai mềm ở phía trước để kéo. Thiết kế đầu tiên của vali kéo đơn giản đến mức trẻ con cũng nghĩ ra được: bốn bánh xe nhỏ và một sợi dây, kéo lê như dắt chó đi dạo. Tháng 10 năm 1970, hệ thống cửa hàng Macy's bắt đầu bán chúng với khẩu hiệu "chiếc hành lý biết lướt đi". Sadow nộp đơn sáng chế năm 1970 và được cấp bằng sáng chế Mỹ số 3.653.474 cho "Rolling Luggage" vào năm 1972.

Ý tưởng không mới — thời điểm mới là vấn đề

Điều ít ai biết là Sadow không phải người đầu tiên nghĩ đến bánh xe cho vali. Ngay từ thập niên 1920, họa sĩ người Mỹ Anita Willets-Burnham đã cùng gia đình tự chế chiếc vali có bánh xe và tay cầm co rút để kéo qua hàng chục quốc gia, thậm chí viết về nó trong cuốn sách du ký xuất bản năm 1933 — nhưng mọi người chỉ thấy đó là chuyện kỳ quặc đáng cười. Các đơn sáng chế vali gắn bánh xe cũng rải rác xuất hiện từ thập niên 1920, 1940 mà không cái nào thành sản phẩm phổ biến.

Vậy điều gì đã kìm hãm ý tưởng này suốt nửa thế kỷ? Câu trả lời nằm ở xã hội, không phải kỹ thuật. Thứ nhất, trong thời đại hoàng kim của tàu hỏa và tàu thủy, hành khách gần như luôn có người khuân vác chuyên nghiệp — chẳng ai cần tự kéo hành lý. Thứ hai, như chính Sadow từng thừa nhận, việc xách vali gắn liền với hình ảnh nam tính: một người đàn ông khỏe mạnh mà phải kéo vali bằng bánh xe bị xem là yếu ớt, nên nhiều cửa hàng ban đầu từ chối nhập hàng vì sợ không bán được.

Mọi thứ chỉ thay đổi khi hàng không dân dụng bùng nổ. Các sân bay ngày càng rộng, chuyến bay ngày càng đông, du khách bắt đầu phải tự mang hành lý của mình đi bộ những quãng đường dài. Nhu cầu có thật xuất hiện — và ý tưởng cũ bỗng trở nên đúng thời điểm.

Cú cải tiến của một phi công năm 1987

Ngay cả khi đã có bánh xe, chiếc vali của Sadow vẫn bất tiện: nó nằm ngang trên bốn bánh nhỏ, dễ lật và chiếm diện tích. Bước ngoặt thứ hai đến năm 1987 từ Robert Plath, một phi công của hãng Northwest Airlines. Plath nhận ra phi hành đoàn phải kéo hành lý đi khắp các sân bay mỗi ngày, nên ông tự chế một chiếc vali dựng đứng trên hai bánh xe lớn, gắn tay cầm ống lồng rút ra được. Ông đặt tên nó là Rollaboard.

Thiết kế của Plath — được bảo hộ bằng sáng chế Mỹ số 4.995.487 — ưu việt hẳn: vali đi đứng như người, luồn lách dễ dàng qua đám đông, xếp gọn trong khoang hành lý xách tay. Ban đầu Plath chỉ bán cho đồng nghiệp phi công và tiếp viên; chính hình ảnh những phi hành đoàn chuyên nghiệp kéo Rollaboard qua sân bay là quảng cáo thuyết phục nhất, xóa tan định kiến "kéo vali là yếu ớt". Ông lập ra công ty Travelpro, và trong vài năm, vali kéo tay cầm ống lồng trở thành tiêu chuẩn toàn cầu mà chúng ta thấy ngày nay — về sau còn tiến hóa thêm dạng bốn bánh xoay 360 độ.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Nhân loại dùng tàu vũ trụ lên Mặt Trăng trước khi dùng bánh xe cho vali đúng một năm: Apollo 11 hạ cánh năm 1969, vali kéo của Sadow bán ra năm 1970.
  • Chiếc vali có bánh xe đầu tiên được ghi nhận thuộc về gia đình họa sĩ Anita Willets-Burnham từ thập niên 1920 — với hai bánh xe lấy từ xe đẩy em bé cũ và tay cầm bằng gỗ có thể co rút.
  • Macy's là nhà bán lẻ lớn đầu tiên chấp nhận bán vali kéo của Sadow sau khi nhiều cửa hàng khác từ chối vì cho rằng đàn ông sẽ không chịu dùng.
  • Rollaboard của Plath ban đầu chỉ được bán cho phi hành đoàn; hãng Travelpro của ông lớn lên từ chính thị trường ngách đó.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Vali kéo ra đời muộn vì kỹ thuật chưa làm được bánh xe nhỏ đủ tốt." Kỹ thuật không phải rào cản — bánh xe lăn của đồ nội thất đã phổ biến từ lâu. Vali kéo đến muộn vì xã hội chưa cần đến nó: khi còn người khuân vác khắp nơi và định kiến nam tính còn mạnh, không ai chịu mua một chiếc vali "cho người yếu".

Hiểu lầm: "Bernard Sadow là người đầu tiên nghĩ ra vali có bánh xe." Nhiều người đi trước ông hàng chục năm, từ các nhà sáng chế nộp đơn từ thập niên 1920 đến gia đình Willets-Burnham tự chế vali kéo đi vòng quanh thế giới. Đóng góp của Sadow là đưa ý tưởng thành sản phẩm thương mại đúng lúc thị trường sẵn sàng.

Hiểu lầm: "Vali kéo phổ biến ngay khi Sadow bán ra năm 1970." Mẫu bốn bánh của Sadow bán chậm và vẫn bị nhiều người xem thường. Phải đợi đến thiết kế Rollaboard dựng đứng hai bánh của phi công Robert Plath năm 1987, vali kéo mới thật sự trở thành chuẩn mực toàn cầu.

Nguồn tham khảo