Trong thế kỷ 20, hiếm ai định hình thế giới nhiều như Alan Turing mà lúc sinh thời lại ít được biết đến như ông. Ông mô tả chiếc máy tính trước khi máy tính tồn tại, giúp Đồng minh thắng trận chiến Đại Tây Dương bằng toán học, rồi đặt câu hỏi "máy móc có thể suy nghĩ không" — và bị chính đất nước mình đã cứu đối xử như một tội phạm.
Xuất thân & tuổi thơ
Alan Mathison Turing sinh ngày 23 tháng 6 năm 1912 tại Maida Vale, London. Cha ông làm công chức tại Ấn Độ, nên Alan lớn lên trong cảnh cha mẹ vắng nhà triền miên. Cậu bé Alan khác thường rõ rệt: tự học đọc trong vài tuần, say mê các con số và câu đố.
Tại trường Sherborne, Turing không phải học sinh kiểu mẫu — cẩu thả, chán ghét những môn bị cho là "không khoa học". Năm 1928, ông kết thân với Christopher Morcom, một đàn anh có trí tuệ rực rỡ. Khi Morcom đột ngột qua đời năm 1930, Turing suy sụp và viết cho mẹ của bạn những lá thư đầy trăn trở về bản chất tâm trí con người — hạt giống cho câu hỏi về trí tuệ máy móc sau này. Ông đậu vào King's College, Cambridge, và sớm nổi bật trong giới toán học.
Bước ngoặt đến với phát minh
Năm 1936, khi mới 24 tuổi, Turing công bố bài báo On Computable Numbers — một trong những công trình toán học quan trọng nhất thế kỷ. Để trả lời một bài toán nền tảng về giới hạn của toán học, ông tưởng tượng ra một cỗ máy trừu tượng: một đầu đọc chạy trên dải băng vô tận, đọc và viết ký hiệu theo những quy tắc đơn giản. Rồi ông chứng minh tồn tại một "máy phổ quát" — một cỗ máy duy nhất có thể mô phỏng bất kỳ cỗ máy nào khác nếu được cung cấp mô tả của nó. Đó chính là ý tưởng của máy tính lập trình được, ra đời trên giấy trước khi bất kỳ máy tính điện tử nào xuất hiện.
Tháng 9 năm 1939, sau thời gian nghiên cứu tại Princeton (Mỹ), Turing đến trình diện tại Bletchley Park — trung tâm phá mật mã bí mật của chính phủ Anh.
Đỉnh cao & công trình chính
Tại Bletchley Park, nhiệm vụ của Turing là đối đầu máy mật mã Enigma của Đức, đặc biệt là phiên bản hải quân — cứng đầu nhất, bảo vệ đội tàu ngầm U-boat đang siết chặt tuyến tiếp tế của Anh. Dựa trên nền tảng của các nhà toán học Ba Lan đi trước, Turing cùng Gordon Welchman thiết kế Bombe: cỗ máy cơ điện khổng lồ thử hàng triệu khả năng cài đặt của Enigma để tìm khóa mã mỗi ngày. Ông còn sáng tạo "Banburismus", một phương pháp thống kê tiết kiệm thời gian chạy máy, và lãnh đạo đội Hut 8. Công việc ở Bletchley được nhiều sử gia đánh giá đã rút ngắn chiến tranh nhiều năm và cứu sống hàng triệu người — nhưng tất cả đều là bí mật tuyệt đối.
Sau chiến tranh, Turing phác thảo ACE, một trong những thiết kế máy tính lưu trữ chương trình chi tiết đầu tiên, rồi chuyển đến Đại học Manchester làm việc với những máy tính điện tử đầu tiên thật sự chạy được. Năm 1950, bài báo Computing Machinery and Intelligence của ông đặt nền móng cho trí tuệ nhân tạo với "phép thử Turing": nếu một người đối thoại qua văn bản mà không phân biệt nổi máy với người, ta phải coi máy đó là biết suy nghĩ. Năm 1952, ông còn công bố công trình tiên phong về mô hình toán học của sự hình thành hoa văn trong sinh học.
Thất bại, tranh cãi ít người biết
Thảm kịch đến từ chính sự trung thực. Tháng 1 năm 1952, nhà Turing ở Manchester bị trộm; khi trình báo cảnh sát, ông thẳng thắn thừa nhận mối quan hệ với Arnold Murray, một thanh niên 19 tuổi. Thời đó, đồng tính luyến ái là tội hình sự ở Anh, và Turing bị truy tố tội "khiêu dâm nghiêm trọng". Để tránh ngồi tù, ông chấp nhận quản chế kèm "điều trị" bằng hormone estrogen — hình thức thiến hóa học khiến cơ thể ông biến đổi và tinh thần suy sụp. Ông cũng bị tước quyền tiếp cận tài liệu mật.
Ngày 7 tháng 6 năm 1954, Turing được phát hiện đã chết tại nhà riêng ở Wilmslow vì ngộ độc xyanua, bên cạnh là một quả táo cắn dở. Cơ quan điều tra kết luận ông tự sát ở tuổi 41 — dù sau này một số học giả vẫn tranh luận khả năng đó là tai nạn. Vì Bletchley Park còn bị niêm phong bí mật đến tận thập niên 1970, hầu như không ai lúc bấy giờ biết người đàn ông vừa bị kết án ấy từng đóng vai trò gì trong chiến thắng của nước Anh.
Di sản hôm nay
Sự phục hồi danh dự đến muộn nhưng trọn vẹn. Giải thưởng Turing — được ví như "Nobel của ngành tin học" — mang tên ông từ năm 1966. Năm 2009, Thủ tướng Anh Gordon Brown thay mặt chính phủ chính thức xin lỗi. Năm 2013, Nữ hoàng Elizabeth II ban lệnh ân xá hoàng gia cho ông; năm 2017, "Luật Alan Turing" ân xá hồi tố cho hàng nghìn người đàn ông khác từng bị kết án theo các điều luật cũ. Năm 2021, chân dung Turing xuất hiện trên tờ 50 bảng Anh. Và phép thử Turing vẫn là mốc tham chiếu mỗi khi nhân loại bàn về trí tuệ nhân tạo.
Sự thật thú vị ít người biết
- Turing là vận động viên chạy marathon nghiệp dư xuất sắc: thành tích tốt nhất của ông chỉ chậm hơn nhà vô địch Olympic 1948 khoảng 11 phút.
- Ông từng chôn hai thỏi bạc ở vùng nông thôn để phòng khi Đức xâm lược Anh, rồi sau chiến tranh quên mất vị trí chính xác và không bao giờ đào lại được.
Hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm: "Turing một mình phá được mật mã Enigma." Trước ông, các nhà toán học Ba Lan Marian Rejewski, Jerzy Różycki và Henryk Zygalski đã bẻ khóa Enigma từ năm 1932 và chia sẻ thành quả cho Anh, Pháp năm 1939. Turing cùng hàng nghìn người tại Bletchley Park đã mở rộng thành quả đó lên quy mô công nghiệp.
Hiểu lầm: "Logo quả táo cắn dở của Apple là để tưởng nhớ Turing." Apple nhiều lần phủ nhận mối liên hệ này; nhà thiết kế logo nói quả táo bị cắn chỉ để phân biệt với quả anh đào.
0 bình luận