Hệ chữ viết cho người mù được một cậu thiếu niên 15 tuổi hoàn thiện bằng chính loại dụng cụ đã cướp đi đôi mắt của mình. Louis Braille không chờ người sáng mắt cứu giúp — cậu tự mở ra cho mình và hàng triệu người mù khác cánh cửa đến với chữ nghĩa.
Xuất thân & tuổi thơ
Louis Braille sinh ngày 4 tháng 1 năm 1809 tại Coupvray, một thị trấn nhỏ cách Paris khoảng 32 km về phía đông. Cha cậu, ông Simon-René Braille, là thợ đóng yên cương và đồ da; Louis là con út trong bốn người con.
Năm 1812, khi mới ba tuổi, Louis cầm cây dùi khâu da bắt chước người lớn làm việc. Cây dùi trượt khỏi miếng da cứng và đâm vào một mắt cậu. Vết thương nhiễm trùng nặng, và chứng viêm lan sang cả mắt còn lại. Đến năm lên năm tuổi, Louis Braille mù hoàn toàn cả hai mắt.
May mắn là cha mẹ Braille không giấu con ở nhà như nhiều gia đình thời đó. Louis được đi học cùng trẻ sáng mắt ở trường làng, học bằng cách nghe giảng và ghi nhớ — và cậu luôn đứng trong nhóm học sinh giỏi nhất lớp.
Bước ngoặt đến với phát minh
Năm mười tuổi, Braille nhận học bổng vào Học viện Hoàng gia dành cho Thanh thiếu niên mù ở Paris, do Valentin Haüy sáng lập. Tại đây, học sinh đọc bằng hệ chữ của Haüy: chữ cái Latinh dập nổi to tướng lên giấy dày. Hệ thống này có nhiều nhược điểm: chữ quá lớn nên sách cồng kềnh và đắt đỏ, đọc rất chậm, và quan trọng nhất — người mù chỉ đọc được chứ không tự viết ra được.
Bước ngoặt đến năm 1821, khi đại úy pháo binh Charles Barbier đến thăm trường giới thiệu "chữ viết ban đêm" — hệ thống mật mã điểm nổi ông sáng tạo để lính liên lạc trong bóng tối mà không cần nói. Hệ thống của Barbier dùng 12 chấm trong một ô để mã hóa âm thanh. Nó quá phức tạp với binh lính, nhưng cậu học sinh Braille 12 tuổi nhìn thấy trong đó tia sáng: lần đầu tiên, người mù có thể vừa đọc vừa viết bằng đầu ngón tay. Suốt ba năm tiếp theo, cậu miệt mài đơn giản hóa hệ thống ấy sau giờ học.
Đỉnh cao & công trình chính
Năm 1824, ở tuổi 15, hệ thống của Braille về cơ bản hoàn thiện. Thay vì 12 chấm mã hóa âm thanh như Barbier, cậu rút xuống còn 6 chấm trong một ô nhỏ vừa đầu ngón tay, mã hóa chữ cái, dấu câu và sau này cả ký hiệu toán học, âm nhạc. Với 6 chấm, có thể tạo ra 63 tổ hợp — đủ cho toàn bộ bảng chữ cái và hơn thế. Người đọc lướt ngón tay qua từng ô và nhận diện ngay lập tức.
Năm 1829, Braille xuất bản công trình của mình; năm 1837 ông ra ấn bản hoàn thiện hơn. Ông ở lại học viện làm giáo viên, được học trò yêu mến, và còn mở rộng hệ thống cho ký hiệu âm nhạc, vì bản thân ông là một nghệ sĩ đàn organ tài năng. Dụng cụ ông dùng để viết chữ nổi là khung kẻ và cây dùi nhọn — cùng loại công cụ đã làm ông mù.
Thất bại, tranh cãi ít người biết
Điều cay đắng nhất: phát minh của Braille bị chính ngôi trường của ông chối bỏ. Ban lãnh đạo học viện vẫn trung thành với phương pháp của người sáng lập Haüy; một giám đốc sau này còn cấm dạy chữ Braille trong trường, tịch thu tài liệu. Học sinh mù phải lén lút dạy nhau hệ chữ nổi trong ký túc xá như một thứ "hàng cấm". Nước Pháp chỉ chính thức công nhận chữ Braille vào năm 1854 — hai năm sau khi ông qua đời.
Cuộc đời ngắn ngủi của Braille còn bị căn bệnh lao phổi hành hạ từ trẻ. Ông mất ngày 6 tháng 1 năm 1852 tại Paris, chỉ hai ngày sau sinh nhật lần thứ 43, gần như không ai ngoài cộng đồng người mù biết đến. Hệ thống của ông từng đứng trước nguy cơ bị thay thế bởi các hệ chữ nổi cạnh tranh; phải mất nhiều thập kỷ "cuộc chiến các điểm nổi" mới ngã ngũ với phần thắng thuộc về nguyên bản 6 chấm của ông.
Di sản hôm nay
Hôm nay, chữ Braille là hệ chữ viết chuẩn cho người mù trên toàn thế giới, được chuyển thể sang hàng trăm ngôn ngữ — gồm cả tiếng Việt — và mở rộng thành bảng chữ 8 chấm cho máy tính. Năm 1952, đúng một thế kỷ sau ngày mất, nước Pháp cải táng Louis Braille vào điện Panthéon ở Paris, bên cạnh những vĩ nhân của dân tộc — dù đôi bàn tay của ông được giữ lại an táng tại quê nhà Coupvray. Ngày sinh của ông, 4 tháng 1, được Liên Hợp Quốc chọn là Ngày Chữ Braille Thế giới.
Sự thật thú vị ít người biết
- Tại học viện, học sinh mù truyền tay nhau dạy chữ Braille bí mật suốt nhiều năm trong khi hệ chữ này bị nhà trường chính thức cấm.
- Khi được cải táng vào Panthéon năm 1952, đôi bàn tay của Braille được tách ra an táng riêng tại Coupvray, như một sự tôn vinh dành cho đôi tay đã "đọc" và "viết" thay đôi mắt.
Hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm: "Louis Braille sáng tạo chữ nổi hoàn toàn từ con số không." Braille xây dựng trên nền hệ "chữ viết ban đêm" 12 chấm của đại úy Charles Barbier. Thiên tài của ông nằm ở chỗ nhìn ra khiếm khuyết cốt lõi của hệ thống đó — quá lớn, mã hóa âm thay vì chữ — và rút gọn thành ô 6 chấm thanh thoát, đủ nhanh cho một cái chạm của ngón tay.
Hiểu lầm: "Chữ Braille là một ngôn ngữ riêng của người mù." Không — Braille là một bảng mã, một cách biểu diễn chữ viết của các ngôn ngữ thông thường bằng chấm nổi. Người mù Việt đọc Braille tiếng Việt, người mù Pháp đọc Braille tiếng Pháp; họ dùng chung nguyên lý của Braille nhưng không dùng chung "ngôn ngữ".
Hiểu lầm: "Phát minh của Braille được đón nhận ngay lập tức." Ngược lại, nó bị cấm tại chính ngôi trường nơi ông dạy, và chỉ được nước Pháp công nhận sau khi ông mất. Chính những học sinh mù lén dạy nhau trong ký túc xá mới là người giữ cho phát minh này sống sót.
0 bình luận