Cuộc gọi điện thoại đầu tiên trong lịch sử không phải một lời chào long trọng — nó là tiếng gọi giúp của một nhà phát minh trong phòng thí nghiệm. Và điều ít ai ngờ hơn: người tạo ra chiếc điện thoại dành cả phần đời còn lại coi việc dạy trẻ khiếm thính mới là sự nghiệp thật sự của mình, còn điện thoại chỉ là "việc phụ" sinh ra trên đường theo đuổi sứ mệnh ấy.

Xuất thân & tuổi thơ

Alexander Graham Bell sinh năm 1847 tại Edinburgh, Scotland, trong một gia đình mà âm thanh là nghề nghiệp qua ba thế hệ. Ông nội ông là giáo sư hùng biện; cha ông, Alexander Melville Bell, sáng tạo ra hệ thống "Ngữ âm trực quan" (Visible Speech) — bộ ký hiệu ghi lại vị trí miệng, lưỡi và họng để dạy người điếc phát âm. Mẹ ông, Eliza, gần như điếc hoàn toàn nhưng vẫn chơi piano điêu luyện bằng cách áp một ống nghe vào đàn.

Cả hai anh em của Bell đều mất vì bệnh lao, và gia đình di cư sang Canada năm 1870, một phần vì hy vọng khí hậu mới tốt hơn cho sức khỏe của người con trai còn lại. Chính nền tảng kỳ lạ này — một người mẹ điếc, một người cha dạy phát âm — đã định hình mọi thứ Bell làm sau này: ông đến với điện thoại không phải từ thế giới điện tử, mà từ thế giới của giọng nói con người.

Bước ngoặt đến với phát minh

Tại Canada và sau đó là Boston, Bell trở thành thầy giáo dạy trẻ khiếm thính bằng phương pháp của cha mình. Ông cưới Mabel Hubbard — một học trò cũ bị điếc sau cơn sốt ban đỏ từ năm lên năm tuổi; cha của Mabel cũng là người bảo trợ tài chính cho các thí nghiệm của ông.

Song song với việc dạy học, Bell miệt mài với ý tưởng "điện báo hài hòa": gửi nhiều tin điện báo cùng lúc trên một dây bằng các tần số khác nhau. Trong quá trình này, ông và trợ lý Thomas Watson nhận ra nguyên lý lớn hơn nhiều: nếu dòng điện biến thiên liên tục theo sóng âm, nó có thể mang theo cả giọng nói. Cuộc đua nghẹt thở đến từng giờ — ngày 14 tháng 2 năm 1876, luật sư của Bell nộp đơn đăng ký sáng chế điện thoại tại Washington; chỉ vài giờ sau, nhà phát minh Elisha Gray cũng nộp một bản thông báo ý tưởng tương tự. Ngày 10 tháng 3 năm 1876, Watson ở phòng bên nghe rõ câu nói đi vào lịch sử: "Ngài Watson, lại đây, tôi cần ông."

Đỉnh cao & công trình chính

Bằng sáng chế điện thoại năm 1876 của Bell được coi là một trong những bằng sáng chế giá trị nhất từng được cấp. Công ty Bell Telephone thành lập năm 1877, và chỉ trong vài năm điện thoại lan khắp nước Mỹ bất chấp hàng trăm vụ kiện tranh chấp — phía Bell thắng gần như tất cả.

Ông coi "photophone" năm 1880 — thiết bị truyền giọng nói bằng chùm ánh sáng — mới là phát minh vĩ đại nhất đời mình, đi trước công nghệ cáp quang cả thế kỷ. Ông chế tạo máy dò kim loại để tìm viên đạn trong người Tổng thống Garfield sau vụ ám sát năm 1881, nhưng thiết bị bị nhiễu bởi khung giường lò xo kim loại của tổng thống. Ông còn đồng sáng lập Hiệp hội Địa lý Quốc gia (đứng sau tạp chí National Geographic) và tạp chí Science.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Câu hỏi "ai thật sự phát minh ra điện thoại" chưa bao giờ có đáp án làm hài lòng tất cả. Antonio Meucci, một người Ý nhập cư nghèo ở New York, đã trình diễn các thiết bị truyền giọng nói từ nhiều năm trước và nộp một thông báo sáng chế năm 1871 mà ông không đủ tiền gia hạn; năm 2002, Hạ viện Mỹ thông qua nghị quyết ghi nhận đóng góp của ông. Johann Philipp Reis ở Đức cũng chế tạo được thiết bị truyền âm thanh từ năm 1861. Phía Bell thắng các vụ kiện phần vì bằng sáng chế của ông mô tả đúng nguyên lý làm việc được, phần vì đối thủ lần lượt hết tiền hoặc qua đời.

Tranh cãi thứ hai nằm ngay trong sự nghiệp ông yêu quý nhất. Bell ủng hộ nhiệt thành phương pháp "nói miệng" (oralism) — dạy trẻ điếc nói và đọc môi thay vì dùng ngôn ngữ ký hiệu — và cộng đồng Người điếc đến nay vẫn tranh cãi gay gắt về di sản này.

Di sản hôm nay

Bell mất năm 1922 tại điền trang ở Nova Scotia. Trong tang lễ của ông, mọi chiếc điện thoại trên khắp Bắc Mỹ được cho ngừng đổ chuông trong một phút để tôn vinh người đã tạo ra chúng. Tên ông sống trong đơn vị đo cường độ âm thanh "bel" (phổ biến hơn ở dạng decibel), trong đế chế viễn thông AT&T mọc lên từ công ty của ông, và trong Viện Volta do ông lập để nghiên cứu về điếc — di sản hai mặt hiếm có: một thiết bị kết nối nhân loại, và một cuộc tranh luận chưa kết thúc về cách người khiếm thính nên được dạy dỗ.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Bell ghét bị làm phiền bởi chính phát minh của mình: ông từ chối lắp điện thoại trong phòng làm việc và coi nó là sự xâm phạm vào thời gian nghiên cứu.
  • Người vợ Mabel của ông chưa bao giờ nghe được giọng nói của chồng qua điện thoại — bà là người điếc.
  • Tổng thống Garfield là "bệnh nhân" nổi tiếng nhất của máy dò kim loại Bell — dù thất bại lần đó do chiếc giường lò xo của tổng thống gây ra, không phải lỗi thiết bị.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Bell phát minh điện thoại để giúp người điếc nghe được." Động cơ trực tiếp của điện thoại là cuộc đua điện báo thương mại. Công việc với người điếc cho Bell kiến thức sâu về âm học, và ông luôn dùng tiền từ điện thoại để quay lại phục vụ giáo dục người khiếm thính, nhưng chiếc điện thoại ra đời từ tham vọng cải tiến điện báo, không phải từ một thiết bị trợ thính.

Hiểu lầm: "Bell một mình phát minh ra điện thoại." Điện thoại là đích đến mà cả một thế hệ cùng chạy tới: Reis, Meucci, Gray đều có đóng góp thật. Bell là người về đích đầu tiên với bằng sáng chế hoàn chỉnh và — điều quyết định không kém — có hệ thống luật sư, nhà đầu tư và công ty đủ mạnh để biến sáng chế thành một ngành công nghiệp.

Nguồn tham khảo