Năm 1952, khi Grace Hopper tuyên bố máy tính có thể tự dịch các lệnh viết gần như tiếng Anh thành mã máy, đồng nghiệp cho rằng đó là chuyện không tưởng — máy tính chỉ hiểu số, và sẽ mãi chỉ hiểu số. Bà mất nhiều năm chứng minh điều ngược lại, và trở thành một trong số rất ít người vừa là đô đốc hải quân vừa là huyền thoại của ngành khoa học máy tính.

Xuất thân & tuổi thơ

Grace Brewster Murray sinh ngày 9 tháng 12 năm 1906 tại New York, trong một gia đình coi trọng học vấn: cha là giám đốc công ty bảo hiểm, mẹ có năng khiếu toán học hiếm thấy ở phụ nữ thời đó. Tính tò mò của cô bé Grace bộc lộ sớm và khá tốn kém — năm bảy tuổi, bà tháo tung liền bảy chiếc đồng hồ báo thức trong nhà chỉ để hiểu chúng chạy thế nào, đến mức mẹ phải giới hạn bà chỉ được giữ một chiếc.

Grace học toán và vật lý tại Đại học Vassar, rồi lấy bằng tiến sĩ toán học tại Đại học Yale năm 1934 — thời điểm phụ nữ có học vị tiến sĩ toán đếm được trên đầu ngón tay. Bà ở lại làm giảng viên tại Vassar, nhưng chiến tranh thế giới thứ hai đã rẽ đời bà sang hướng khác hẳn.

Bước ngoặt đến với phát minh

Năm 1943, ở tuổi 37, Hopper tình nguyện gia nhập lực lượng dự bị nữ của Hải quân Mỹ (WAVES), bỏ lại sự nghiệp giảng dạy ổn định. Nhờ nền tảng toán học, bà được điều về Harvard làm việc với chiếc máy tính Mark I — cỗ máy điện cơ dài khoảng 15 mét chuyên tính bảng đạn đạo, và trở thành một trong những lập trình viên đầu tiên của thời đại máy tính, học cách "nói chuyện" với máy bằng những dòng mã số khô khan, chậm chạp.

Chính nỗi khó chịu với cách lập trình thủ công đó gieo mầm cho phát minh lớn nhất đời bà. Sau chiến tranh, bà chuyển sang công ty Eckert-Mauchly — nơi chế tạo UNIVAC, một trong những máy tính thương mại đầu tiên. Năm 1952, bà cùng nhóm của mình hoàn thành A-0, chương trình đầu tiên có khả năng dịch các chỉ lệnh tượng trưng thành mã máy — thứ ngày nay ta gọi là trình biên dịch (compiler).

Đỉnh cao & công trình chính

Từ trình biên dịch, Hopper tiến thêm một bước táo bạo: nếu máy đã tự dịch được, vì sao con người không viết chương trình bằng những câu lệnh gần với tiếng Anh? Bà dẫn dắt việc phát triển FLOW-MATIC, ngôn ngữ lập trình thương mại đầu tiên dùng các mệnh lệnh kiểu tiếng Anh. FLOW-MATIC sau đó trở thành bản thiết kế nền cho COBOL năm 1959 — ngôn ngữ lập trình kinh doanh phổ biến nhất thế kỷ 20, mà tàn dư của nó đến nay vẫn chạy âm thầm trong vô số hệ thống ngân hàng và chính phủ.

Năm 1966, quy định tuổi tác buộc Hopper giải ngũ ở tuổi 60. Nhưng chỉ bảy tháng sau, Hải quân gọi bà trở lại với nhiệm vụ "tạm thời" vài tháng: chuẩn hóa việc dùng COBOL trong toàn quân chủng. Nhiệm vụ tạm thời ấy kéo dài 19 năm. Bà được phong hàm chuẩn đô đốc rồi phó đô đốc (rear admiral), và khi chính thức nghỉ hưu năm 1986 ở tuổi 79, bà là sĩ quan tại ngũ cao tuổi nhất của Hải quân Mỹ.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Con đường của Hopper không hề trải hoa hồng. Ý tưởng trình biên dịch từng bị chế giễu nhiều năm: giới kỹ thuật thời đó tin rằng máy tính "chỉ làm được số học" và không bao giờ hiểu nổi ngôn ngữ của con người, còn bà bị xem là người mơ mộng. Là phụ nữ trong hai môi trường đầy nam giới — hải quân và ngành máy tính sơ khai — không ít lần ý kiến của bà bị gạt đi trước khi được lắng nghe.

Bà cũng suýt bị chính Hải quân từ chối ngay từ đầu: năm 1943, bà thấp hơn mức cân nặng tối thiểu theo quy định và phải xin miễn trừ mới được nhập ngũ. Người phụ nữ từng bị đánh giá là không đủ thể chất ấy về sau phục vụ tổng cộng 43 năm.

Di sản hôm nay

Hopper qua đời ngày 1 tháng 1 năm 1992 và được an táng với đầy đủ nghi lễ quân đội tại Nghĩa trang Quốc gia Arlington. Năm 2016, bà được truy tặng Huân chương Tự do của Tổng thống Mỹ. Hội nghị Grace Hopper Celebration — sự kiện lớn nhất thế giới dành cho phụ nữ trong ngành công nghệ — mang tên bà.

Trong các bài giảng, Hopper nổi tiếng với màn trình diễn "nano giây": bà phát cho khán giả những đoạn dây dài khoảng 30 cm — đúng quãng đường ánh sáng đi được trong một phần tỷ giây — để họ hình dung vì sao tốc độ xử lý lại quan trọng. Câu nói được nhắc lại nhiều nhất của bà: "Xin tha thứ dễ hơn xin phép."

Sự thật thú vị ít người biết

  • Năm 1947, khi làm việc với máy Mark II tại Harvard, nhóm của Hopper tìm thấy một con bướm đêm kẹt trong rơ-le gây lỗi máy. Họ dán con bướm vào sổ trực cùng dòng chữ "trường hợp đầu tiên thật sự tìm thấy một con bọ (bug)" — trang sổ ấy hiện được lưu giữ tại Viện Smithsonian.
  • Hopper nhận biệt danh "Amazing Grace" (Grace phi thường) từ đồng đội hải quân, vừa vì thành tích vừa vì tính cách không chịu khuất phục của bà.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Grace Hopper là người đầu tiên dùng từ 'bug' để chỉ lỗi máy tính." Không đúng. Thuật ngữ "bug" với nghĩa lỗi kỹ thuật đã tồn tại từ thời Thomas Edison, và đội ngũ Harvard cũng dùng nó trước năm 1947. Đóng góp của nhóm Hopper là ghi lại trường hợp đầu tiên tìm thấy một con bọ theo đúng nghĩa đen — và câu chuyện đó vô tình giúp phổ biến thuật ngữ này khắp thế giới.

Hiểu lầm: "Hopper một mình phát minh ra COBOL." COBOL là sản phẩm của một ủy ban gồm nhiều hãng máy tính và cơ quan chính phủ vào năm 1959. Vai trò của Hopper là người đặt nền móng tư tưởng: trình biên dịch của bà và ngôn ngữ FLOW-MATIC chính là khuôn mẫu trực tiếp mà ủy ban đó dựa vào, còn bà là cố vấn kỹ thuật và người cổ vũ mạnh mẽ nhất cho việc chuẩn hóa nó.

Nguồn tham khảo