Trước khi có radio, một tin nhắn muốn vượt đại dương chỉ có hai cách: đi theo tàu với tốc độ của gió và sóng, hoặc chạy qua những sợi cáp điện báo đắt đỏ nằm sâu dưới đáy biển. Giữa biển khơi, một con tàu gặp nạn coi như biến mất khỏi thế giới: không ai biết, không ai cứu. Radio đã xóa bỏ sự cô độc đó. Lần đầu tiên trong lịch sử, giọng nói và tín hiệu của con người bay trong không khí với tốc độ ánh sáng, không cần sợi dây nào. Và người đưa nó ra khỏi phòng thí nghiệm để trở thành công nghệ thay đổi thế giới là một chàng trai người Ý mới ngoài hai mươi tuổi: Guglielmo Marconi.

Cuộc đua chinh phục sóng vô tuyến

Radio không bắt đầu từ Marconi. Năm 1865, nhà vật lý Scotland James Clerk Maxwell đã dự đoán bằng toán học sự tồn tại của sóng điện từ, và đến năm 1887–1888, Heinrich Hertz ở Đức chế tạo được thiết bị phát và thu những sóng đó trong phòng thí nghiệm, chứng minh chúng có thật. Hertz qua đời trẻ và không nhìn thấy ứng dụng thực tế nào cho phát hiện của mình. Nhưng một thanh niên ở Bologna, Ý, thì nhìn thấy. Đọc về thí nghiệm của Hertz, Marconi — khi đó mới 20 tuổi — nảy ra ý tưởng dùng sóng vô hình này để truyền tín hiệu Morse đi xa mà không cần dây.

Năm 1895, trong căn gác của biệt thự gia đình, Marconi truyền được tín hiệu qua khoảng cách hơn hai kilômét, xuyên qua một ngọn đồi. Chính phủ Ý không mấy mặn mà, ông mang phát minh sang Anh. Năm 1896, ông nhận bằng sáng chế vô tuyến đầu tiên; năm 1897, ông lập công ty. Khoảng cách truyền tăng vọt qua từng năm: qua eo biển Anh năm 1899, và đến thử thách mà giới khoa học cho là điên rồ — xuyên Đại Tây Dương, vì ai cũng tin sóng chỉ đi thẳng sẽ bay vuột vào vũ trụ khi Trái Đất cong. Tháng 12 năm 1901, từ trạm phát ở Poldhu, Cornwall, Marconi và cộng sự ở Signal Hill, Newfoundland (Canada) nghe được trong tai nghe những tiếng tích tích yếu ớt: chữ "S" của mã Morse, ba chấm, truyền qua gần 3.500 kilômét đại dương, không dây.

Marconi không phải người duy nhất trong cuộc đua. Alexander Popov ở Nga trình diễn máy thu sóng năm 1895, Nikola Tesla ở Mỹ đã điều khiển thuyền mô hình bằng sóng vô tuyến năm 1898. Nhưng Marconi là người bền bỉ nhất trong việc kéo dài khoảng cách, xây trạm, lập công ty và bán dịch vụ — biến một hiện tượng vật lý thành một ngành công nghiệp.

Radio hoạt động như thế nào

Nguyên lý của radio cốt lõi khá giản dị. Ở đầu phát, âm thanh — giọng nói hay tín hiệu Morse — được biến thành tín hiệu điện, rồi "cõng" lên một sóng điện từ có tần số cao gọi là sóng mang, bằng cách thay đổi biên độ (đài AM) hoặc tần số (đài FM) của nó. Ăng-ten phát biến nó thành sóng điện từ lan tỏa ra không gian với tốc độ ánh sáng, khoảng 300.000 kilômét mỗi giây.

Ở đầu thu, ăng-ten bắt vô số sóng lẫn lộn trong không khí. Bộ chỉnh tần của máy thu chỉ "chọn" đúng tần số của đài cần nghe — giống như việc bạn lắng tai nghe đúng một giọng nói trong phòng đông người. Sau đó mạch thu tách tín hiệu âm thanh ra khỏi sóng mang và đưa ra loa. Vì sóng điện từ không cần vật chất để lan truyền, nó đi qua tường, mây mù và đại dương; nhờ tầng điện ly phản xạ, nó còn "bật nảy" vòng quanh Trái Đất cong, như Marconi đã tin.

Radio đã thay đổi nhân loại ra sao

Tác động đầu tiên là cứu người trên biển. Năm 1912, tàu Titanic đâm băng trôi; hai nhân viên vô tuyến của công ty Marconi trên tàu đã phát tín hiệu cấp cứu suốt nhiều giờ, nhờ đó tàu Carpathia đến kịp và cứu hơn 700 người. Thảm họa đó dẫn đến quy định quốc tế buộc tàu lớn phải có vô tuyến và trực canh 24/24.

Tác động thứ hai đến vào thập niên 1920, khi radio chuyển từ truyền tin điểm-tới-điểm thành phát thanh đại chúng: đài KDKA ở Pittsburgh, Mỹ, phát chương trình thương mại đầu tiên năm 1920. Tin tức, âm nhạc, thể thao, kịch truyền thanh bước thẳng vào phòng khách mọi gia đình cùng một lúc. Đây là phương tiện truyền thông đại chúng điện tử đầu tiên, tiền thân của tivi và sau này là internet. Và về mặt kỹ thuật, radio là "tổ tiên" trực hệ của tivi, radar, điện thoại di động, Wi-Fi và Bluetooth — tất cả đều là những cách khác nhau để nói chuyện bằng sóng vô tuyến.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Tín hiệu đầu tiên xuyên Đại Tây Dương chỉ là chữ "S" — ba dấu chấm trong mã Morse — nghe qua tai nghe yếu đến mức nhiều người nghi ngờ Marconi nghe nhầm tiếng nhiễu khí quyển.
  • Hai nhân viên vô tuyến trên Titanic là nhân viên công ty Marconi thuê riêng, không phải thủy thủ đoàn; một trong hai, Jack Phillips, ở lại phát tín hiệu đến phút chót và không qua khỏi.
  • Năm 1943, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết một số bằng sáng chế nền tảng của Marconi không còn hiệu lực vì công trình của Tesla và những người khác đã đi trước.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Marconi một mình phát minh ra radio." Radio là thành quả của cả một thế hệ: Maxwell dự đoán sóng, Hertz chứng minh chúng tồn tại, Popov và Tesla cùng nhiều người khác chế tạo máy thu phát. Đóng góp riêng của Marconi nằm ở kỹ thuật và ý chí thương mại: truyền xa nhất, xây dựng hệ thống trạm và biến vô tuyến thành dịch vụ toàn cầu.

Hiểu lầm: "Radio ra đời để phát nhạc và tin tức." Ban đầu, không ai nghĩ đến chuyện giải trí. Radio ra đời với tên gọi "điện báo vô tuyến" — một công cụ truyền tin Morse cho tàu biển, quân đội và doanh nghiệp, từ một điểm đến một điểm. Phát thanh cho đại chúng chỉ xuất hiện khoảng 25 năm sau, khi người ta nhận ra tín hiệu phát đi thì ai có máy thu cũng nghe được — và biến điều đó thành phương tiện truyền thông mới.

Nguồn tham khảo