Trong chưa đầy một thế kỷ, tivi đi từ một chiếc hộp gỗ với màn hình tròn bé bằng lòng bàn tay, hình ảnh mờ nhòe rung rinh, thành tấm kính phẳng khổng lồ treo trên tường, nét đến từng sợi tóc. Ít phát minh nào thay đổi thói quen của nhân loại nhanh đến vậy: cách ta nhận tin tức, giải trí và cả cách bày biện phòng khách đều bị nó chi phối. Nó là kết quả của một cuộc chạy đua kéo dài nửa thế kỷ giữa hai trường phái — cơ học và điện tử — và chiến thắng thuộc về một chàng trai nông dân Mỹ nghĩ ra ý tưởng cốt lõi khi mới 14 tuổi.

Từ đĩa quét cơ học đến hình ảnh điện tử đầu tiên

Năm 1884, sinh viên người Đức Paul Nipkow đăng ký bằng sáng chế cho "kính viễn vọng điện": một đĩa kim loại khoan các lỗ xoắn ốc, khi quay sẽ quét một hình ảnh thành từng dòng điểm sáng. Ý tưởng "quét hình thành từng dòng" đó là nền tảng của mọi tivi sau này, dù thời của ông chưa có công nghệ để hiện thực hóa nó.

Bốn mươi năm sau, John Logie Baird, một nhà phát minh Scotland, dùng đúng nguyên lý đĩa Nipkow để trình diễn truyền hình cơ học: năm 1926, ông chiếu được hình ảnh chuyển động của một đầu rối gỗ, rồi của người thật, trước các nhà khoa học ở London. Hình ảnh chỉ có 30 dòng, mờ và giật, nhưng nó chuyển động — cả thế giới chấn động. Tuy nhiên, truyền hình cơ học nhanh chóng chạm trần: đĩa quay không thể quét đủ nhanh cho hình ảnh sắc nét.

Người phá vỡ giới hạn đó là Philo Farnsworth, chàng trai lớn lên trong trang trại ở Idaho, Mỹ. Năm 14 tuổi, khi đang cày ruộng khoai thành từng luống thẳng tắp, cậu nảy ra ý tưởng dùng một chùm tia điện tử quét hình ảnh thành từng dòng, nhanh hơn bất kỳ bánh xe cơ học nào. Năm 1927, ở tuổi 21, Farnsworth truyền thành công hình ảnh điện tử đầu tiên — một vệt sáng thẳng — trong phòng thí nghiệm ở San Francisco. Cùng thời, Vladimir Zworykin ở hãng RCA phát triển ống iconoscope cho máy quay điện tử. Sau những vụ kiện bằng sáng chế dài dặc mà Farnsworth thắng ở điểm mấu chốt, truyền hình điện tử thắng thế: BBC mở dịch vụ phát sóng thường kỳ độ nét cao đầu tiên năm 1936 ở Anh, và RCA giới thiệu tivi tới công chúng Mỹ tại Hội chợ Thế giới New York năm 1939.

Tivi ống tia âm cực hoạt động như thế nào

Suốt hơn nửa thế kỷ, trái tim của tivi là ống tia âm cực — một bóng thủy tinh chân không lớn, và nguyên lý của nó khéo léo đến đáng kinh ngạc. Ở cổ ống, một "súng điện tử" bắn ra chùm tia electron mảnh. Hai cuộn dây từ tính bẻ hướng chùm tia này khiến nó quét ngang qua màn hình theo từng dòng, từ trên xuống dưới, hàng chục lần mỗi giây — nhanh đến mức mắt người không kịp nhận ra từng dòng.

Mặt trong màn hình phủ một lớp chất phát quang: tia electron đập vào đâu, điểm đó phát sáng ở đó. Quét đủ nhanh, hàng trăm nghìn điểm sáng nối lại thành một hình ảnh hoàn chỉnh trong não người xem. Với tivi màu, ống có ba súng điện tử và mặt nạ lỗ để ba màu đỏ, lục, lam cộng lại thành mọi màu sắc.

Màn hình phẳng ngày nay bỏ hẳn ống tia: màn LCD dùng tinh thể lỏng đóng mở chắn ánh đèn nền qua bộ lọc màu, còn màn OLED để mỗi điểm ảnh tự phát sáng và tắt hẳn khi cần màu đen tuyệt đối. Nhưng ý tưởng cốt lõi là của Nipkow và Farnsworth: chia hình ảnh thành các phần tử nhỏ và tái dựng chúng nhanh hơn khả năng nhận biết của mắt.

Tivi đã thay đổi nhân loại ra sao

Tivi biến tin tức từ thứ để đọc và nghe thành thứ để chứng kiến. Chiến tranh Việt Nam được gọi là "cuộc chiến truyền hình" đầu tiên vì hình ảnh chiến trường vào thẳng bữa cơm tối của các gia đình Mỹ. Năm 1969, khoảng 600 triệu người — kỷ lục chưa từng có — cùng xem trực tiếp Neil Armstrong đặt chân lên Mặt Trăng.

Tivi cũng tái cấu trúc đời sống gia đình và xã hội: phòng khách xoay quanh chiếc màn hình, quảng cáo truyền hình tạo nên văn hóa tiêu dùng đại chúng, các kỳ tranh cử bắt đầu thắng thua một phần nhờ hình ảnh — cuộc tranh luận Kennedy–Nixon năm 1960 là ví dụ kinh điển. những sự kiện thể thao như World Cup trở thành lễ hội toàn cầu. Mặt trái của nó — thụ động, nghiện màn hình — nay đã truyền sang thế hệ màn hình tiếp theo: điện thoại thông minh.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Hình ảnh đầu tiên Baird truyền thành công là của một con rối gỗ tên "Stooky Bill", vì người thật không chịu nổi sức nóng từ đèn chiếu trong phòng thí nghiệm của ông.
  • Farnsworth nghĩ ra nguyên lý tivi điện tử khi mới 14 tuổi, đang cày ruộng khoai: những luống cày thẳng hàng gợi cho cậu ý tưởng quét hình ảnh thành từng dòng.
  • Dù là "cha đẻ của tivi điện tử", Farnsworth về cuối đời khá cay đắng với phát minh của mình; theo lời con trai ông kể lại, ông từng không cho con xem tivi vì cho rằng chẳng có gì đáng xem trên đó.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Một người duy nhất đã phát minh ra tivi." Tivi là thành quả chồng lớp của nhiều thế hệ: Nipkow nghĩ ra phép quét hình, Baird chứng minh truyền hình cơ học khả thi, Farnsworth và Zworykin mở đường cho truyền hình điện tử. Các hãng lớn như RCA từng cố viết lại lịch sử để nhận công về mình, nhưng tòa án bằng sáng chế Mỹ đã công nhận ưu tiên của Farnsworth ở những điểm cốt lõi.

Hiểu lầm: "Tivi ngày xưa cũng nét và có màu như bây giờ." Những buổi phát sóng đầu tiên chỉ có 30 dòng hình, mờ đến mức khó nhận ra mặt người, và hoàn toàn đen trắng. Tivi màu chỉ trở nên phổ biến ở Mỹ từ cuối thập niên 1960 và ở nhiều nước còn muộn hơn. Chiếc tivi "hình màu" là kết quả của gần một thế kỷ cải tiến liên tục, không phải diện mạo ban đầu của phát minh này.

Nguồn tham khảo