Có một vật nằm trong túi áo của hàng tỷ người, rẻ đến mức đánh rơi cũng chẳng ai buồn nhặt lại: cây bút bi. Thế nhưng khi mới ra đời tại Mỹ năm 1945, một cây bút bi từng được bán với giá 12,50 đô la — số tiền không hề nhỏ thời bấy giờ — và người ta xếp hàng để mua nó. Hành trình của bút bi, từ nỗi bực mình của một nhà báo đến vật dụng viết phổ biến nhất hành tinh, là câu chuyện một phát minh phải đi qua nhiều bàn tay mới thật sự thay đổi thế giới.

Nỗi bực mình của nhà báo và ý tưởng từ nhà in

Đầu thế kỷ 20, viết bằng bút mực máy là một cực hình nhỏ: mực loãng khô chậm, dễ nhòe khi tay quệt qua, rò rỉ bẩn túi áo, và ngòi bút cứa rách giấy rẻ tiền. Trước Bíró gần nửa thế kỷ, thợ thuộc da người Mỹ John J. Loud đã nhận bằng sáng chế năm 1888 cho cây bút có viên bi lăn ở đầu, dùng để vạch dấu lên da thuộc. Nhưng viên bi của Loud quá lớn, nét mực quá thô cho giấy viết, nên sáng chế bị quên lãng và hết hạn.

Người giải được bài toán là László Bíró, một nhà báo người Hungary. Theo câu chuyện ông kể lại, trong lúc làm việc ông bực mình với bút mực, và một lần quan sát trong nhà in, ông nhận ra mực in báo khô gần như ngay lập tức khi chạm giấy — nhưng loại mực đặc đó không thể chảy qua ngòi bút máy. Cùng em trai György, một nhà hóa học, Bíró tìm ra đáp án: giữ nguyên mực đặc như mực in, nhưng đưa mực ra giấy bằng một viên bi lăn nhỏ ở đầu bút. Hai anh em nộp đơn sáng chế tại Hungary và Pháp vào năm 1938.

Viên bi nhỏ làm hai nhiệm vụ cùng lúc

Cấu tạo của bút bi giản dị đến mức khó tin. Ở đầu bút là một viên bi cứng — ngày nay thường bằng cacbua vonfram, đường kính khoảng 0,5 đến 1 mm — nằm trong một ổ đỡ. Khi bạn viết, viên bi lăn trên giấy, cuốn theo một lớp mực đặc dính trên bề mặt của nó từ ống mực và "in" xuống giấy thành nét chữ. Khi ngừng viết, chính viên bi bịt kín đầu ống, ngăn mực chảy ra và giữ cho mực bên trong không khô.

Mực bút bi là dạng keo sệt, đặc hơn mực bút máy nhiều lần, và khô gần như tức thì khi tiếp xúc với giấy. Nhờ đó nét viết không nhòe, viết được trên nhiều loại giấy, và cây bút ít bị ảnh hưởng bởi thay đổi áp suất hơn bút máy. Bí quyết kỹ thuật nằm ở độ chính xác: khe hở giữa viên bi và ổ đỡ chỉ vài micromet — đủ cho mực đi qua, nhưng không đủ để mực tràn. Chế tạo hàng loạt viên bi và ổ đỡ chính xác đến mức đó, với giá rẻ, mới là phần khó nhất của phát minh.

Vòng quanh thế giới: Buenos Aires, London, New York, Paris

Thế chiến II đẩy anh em Bíró rời châu Âu. László Bíró đến Argentina năm 1940 — sau một cuộc gặp tình cờ với Tổng thống Argentina Agustín Pedro Justo. Năm 1943, tại Buenos Aires, những cây bút "Birome" đầu tiên được bán ra thị trường, mang tên ghép từ Bíró và đối tác Meyne.

Chiến tranh cũng vô tình tạo cho bút bi một thị trường hoàn hảo: Không quân Hoàng gia Anh cần loại bút không rò mực khi phi công bay ở độ cao lớn, nơi áp suất thấp khiến bút máy phụt mực. Hơn 30.000 cây bút theo thiết kế của Bíró đã được sản xuất tại Anh cho phi hành đoàn. Sau chiến tranh, doanh nhân Mỹ Milton Reynolds mang một cây Birome về nước và tung ra "Reynolds Rocket" tại cửa hàng bách hóa Gimbels ở New York năm 1945. Hàng nghìn cây bán hết ngay ngày đầu với giá 12,50 đô la — nhưng chất lượng thảm hại, mực rò và khô ngòi khiến khách hàng ùn ùn trả lại, và "cơn sốt bút bi" đầu tiên sụp đổ nhanh như khi nó bùng lên.

Người chiến thắng sau cùng là Marcel Bich, một doanh nhân Pháp. Ông mua bản quyền từ Bíró năm 1945, dành nhiều năm hoàn thiện quy trình sản xuất chính xác, và năm 1950 tung ra cây Bic Cristal: thân nhựa trong suốt nhìn thấy mực, nắp đúng màu mực, viết trơn và rẻ đến mức dùng hết thì vứt. Đối thủ Parker cũng thành công với mẫu Jotter năm 1954. Từ thời điểm đó, bút bi không còn là món đồ xa xỉ mà trở thành cây bút của học sinh, nông dân, công nhân, binh lính — của tất cả mọi người. Bic Cristal sau này vượt mốc 100 tỷ cây bán ra trên toàn thế giới, và thiết kế năm 1950 của nó được đưa vào bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại MoMA ở New York.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Ở Vương quốc Anh, từ "biro" đã trở thành danh từ chung chỉ mọi cây bút bi, bất kể hãng nào sản xuất; ở Argentina, người ta gọi bút bi là "birome" — tên nhà phát minh đã trở thành tên sản phẩm trong ngôn ngữ hằng ngày.
  • Chiếc lỗ nhỏ trên nắp bút Bic Cristal xuất hiện từ năm 1991 không phải để mực "thở": đó là tính năng an toàn, giúp không khí vẫn lưu thông nếu chẳng may trẻ em nuốt phải nắp bút.
  • Một cây Bic Cristal có thể viết một đường mực dài khoảng 2 đến 3 km trước khi hết mực.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Bíró trở nên giàu có tột bậc nhờ phát minh bút bi." Thực tế gần như ngược lại. Bíró bán bản quyền sáng chế với giá khiêm tốn và sống những năm cuối đời khá đạm bạc ở Argentina. Đế chế tài sản thuộc về Marcel Bich — người thắng trong câu chuyện bút bi là người công nghiệp hóa được phát minh ở quy mô khổng lồ, không phải người đầu tiên nghĩ ra nó.

Hiểu lầm: "Bút bi là phát minh của người Mỹ." Chỉ một phần rất nhỏ là đúng: bằng sáng chế đầu bi lăn đầu tiên thuộc về người Mỹ John Loud năm 1888, nhưng sản phẩm của ông không viết được trên giấy. Cây bút bi thực dụng là công trình của hai anh em người Hungary hoàn thiện tại Argentina, được Anh dùng cho không quân và Pháp biến thành sản phẩm đại chúng. Ít phát minh nào mang tính "toàn cầu" ngay từ nguồn gốc như bút bi.

Nguồn tham khảo