Trong phòng tắm của mỗi gia đình là cặp phát minh khiêm tốn nhất trong nhà: chiếc bàn chải và tuýp kem đánh răng. Chúng rẻ, nhỏ và chẳng có gì hào nhoáng. Nhưng trước khi cặp đôi này trở nên phổ biến, sâu răng, đau răng và mất răng sớm là "số phận" mặc định của hầu hết mọi người — và nha sĩ, trong phần lớn lịch sử, đồng nghĩa với người nhổ răng.
Làm sạch răng trước khi có bàn chải
Con người quan tâm đến hơi thở và hàm răng từ rất sớm. Khoảng năm 3500 trước Công nguyên, người Babylon và Ai Cập cổ đại đã dùng "cành nhai": một đầu của cành cây có xơ — nổi tiếng nhất là cây miswak — được nhai cho tơi thành chùm sợi mềm như lông bàn chải, đầu còn lại vót nhọn làm tăm. Cành miswak vẫn được sử dụng rộng rãi ở nhiều nước cho đến ngày nay.
Đi kèm với cành nhai là các loại bột và cao chà răng, mà thành phần ngày nay nghe khá rùng mình: người Ai Cập trộn vỏ trứng cháy với tro móng bò và nhựa thơm; người La Mã dùng bột san hô, bột xương, thậm chí tin rằng nước tiểu có tác dụng làm trắng răng nhờ amoniac. Đó là "công nghệ chăm sóc răng miệng" tiên tiến nhất của thời đại họ.
Chiếc bàn chải gắn lông thật sự ra đời ở Trung Quốc. Từ thời nhà Đường đã có những ghi chép về bàn chải cán tre gắn lông, và đến năm 1498, dưới triều Minh, dạng bàn chải hoàn chỉnh được ghi nhận: cán bằng tre hoặc xương, gắn lông lợn rừng lấy từ vùng Siberia lạnh giá — loại lông được chọn vì đủ cứng và chịu nước tốt. Thương nhân châu Âu mang bàn chải về từ thế kỷ 17, nhưng trong nhiều thế kỷ giới quý tộc Âu châu vẫn thích lau răng bằng khăn vải và dùng tăm sau bữa ăn hơn.
Từ nhà tù nước Anh đến sợi nylon
Câu chuyện bàn chải hiện đại bắt đầu trong một nhà tù. Khoảng năm 1780, William Addis — một thợ in người Anh đang ngồi tù — muốn có cách làm sạch răng tốt hơn miếng vải vẫn được phát. Ông giữ lại một khúc xương nhỏ từ bữa ăn, khoan những lỗ li ti, luồn chùm lông qua và dán cố định. Ra tù, Addis lập công ty sản xuất bàn chải hàng loạt; doanh nghiệp của gia đình ông tồn tại và làm bàn chải suốt hơn hai thế kỷ sau đó. Ở Mỹ, bằng sáng chế bàn chải đầu tiên được cấp năm 1857, và sản xuất hàng loạt bắt đầu từ năm 1885.
Nhưng bàn chải lông tự nhiên có khuyết điểm lớn: lông động vật giữ nước, lâu khô, trở thành ổ của vi khuẩn và phải phụ thuộc vào nguồn lông nhập khẩu. Bước ngoặt đến năm 1938, khi hãng DuPont thay lông lợn bằng sợi nylon — vật liệu tổng hợp vừa ra đời vài năm trước đó. Chiếc bàn chải nylon đầu tiên được quảng cáo như một "phép màu": rẻ hơn, sạch hơn, khô nhanh và bền. Khi Thế chiến II làm đứt nguồn cung lông từ châu Á, nylon hoàn toàn thắng thế, và bàn chải đánh răng chính thức trở thành vật dụng của mọi gia đình.
Kem đánh răng và cuộc cách mạng fluor
Kem đánh răng đi sau bàn chải khá xa. Dạng kem đựng trong lọ xuất hiện giữa thế kỷ 19, nhưng bước ngoặt là chiếc tuýp kim loại mềm: năm 1892, con trai của nha sĩ Washington Sheffield lấy cảm hứng từ tuýp màu vẽ của các họa sĩ Paris và đưa kem đánh răng vào tuýp bóp được. Hãng Colgate làm theo từ năm 1896, và kem đánh răng mới trở nên tiện dụng, vệ sinh cho cả gia đình.
Nửa sau cuộc cách mạng thuộc về fluor. Đầu thế kỷ 20, nha sĩ Frederick McKay ở Colorado (Mỹ) để ý một nghịch lý: dân địa phương có những vết nâu trên răng nhưng lại rất ít sâu răng — và ông truy ra nguyên nhân là fluor tự nhiên trong nước uống. Sau nhiều thập kỷ nghiên cứu, năm 1955 hãng Procter & Gamble tung ra kem Crest chứa hợp chất fluor, trở thành kem đánh răng ngừa sâu răng được giới nha khoa công nhận rộng rãi. Tỷ lệ sâu răng ở trẻ em tại các nước phát triển giảm mạnh trong những thập kỷ tiếp theo.
Nhìn dưới góc độ nguyên lý, "nhân vật chính" thật ra là bàn chải: chuyển động chà cơ học của lông phá vỡ mảng bám — lớp màng vi khuẩn dính chặt lên răng và là thủ phạm gây sâu răng, viêm nướu. Kem đánh răng đóng vai phụ nhưng quan trọng: chất mài nhẹ giúp làm sạch bề mặt, hương liệu tạo cảm giác thơm mát, và fluor giúp men răng "tái khoáng", vá lại những tổn thương li ti do axit trước khi chúng thành lỗ sâu.
Sự thật thú vị ít người biết
- Một người trung bình dành tổng cộng khoảng 38 ngày trong đời chỉ để đứng đánh răng — theo con số thống kê thường được trích dẫn trong ngành nha khoa.
- Răng giả của George Washington, tổng thống đầu tiên của Mỹ, không hề làm bằng gỗ như lời đồn phổ biến; chúng được chế tác từ ngà voi, răng người và kim loại, có cả lò xo để giữ hàm.
- Cành miswak cổ xưa vẫn được Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận là phương tiện vệ sinh răng miệng có hiệu quả ở những cộng đồng còn sử dụng phổ biến.
Hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm: "Kem càng cay, càng nhiều bọt thì đánh càng sạch." Cảm giác cay mát và lớp bọt dày đến từ hương liệu cùng chất tạo bọt — chúng không làm răng sạch hơn. Khả năng làm sạch nằm ở thao tác chà của bàn chải; mỗi lần chỉ cần lượng kem bằng hạt đậu, và chà quá mạnh tay còn làm mòn men răng, tổn thương nướu về lâu dài.
Hiểu lầm: "Người xưa không đánh răng nên ai cũng rụng hết răng từ trẻ." Khảo cổ học cho thấy điều ngược lại ở nhiều cộng đồng tiền công nghiệp: không ít người giữ được hàm răng khá lành lặn đến già, nhờ chế độ ăn gần như không có đường tinh luyện và thực phẩm chế biến. Sâu răng chỉ bùng nổ thành "đại dịch" khi đường trở nên rẻ và có mặt khắp nơi — bàn chải hiện đại, xét cho cùng, ra đời để chống lại một vấn nạn cũng rất hiện đại.
0 bình luận